Hiltermann is niet te lézen

Mr. Gustavo Bernardo José Hiltermann, die meer dan veertig jaar een radiocolumn verzorgde, overleed vorige zomer. De toestand in de de wereld was de naam van zijn zondagse internationaal-politieke beschouwing en zo heet ook het gedenkboek (Strengholt; fl 32,95) dat Elsevier-journalist René de Bok over zijn werk en leven maakte....

Jan Joost Lindner

Er is geen cd of bandje bij het boek geleverd. Dus gaat veel verloren, want 'GBJ' is eigenlijk niet te lezen. Zijn kracht en zijn gezag zaten in de voorname modulaties van zijn stem. Tamelijk banale teksten en simplificaties van complexe wereldproblemen klonken bij hem alsof ze uit de hemel ontvangen waren. In het boek golft de voor de radio geschreven tekst af en aan, maar inhoudelijk is het allemaal niet sterk. Bovendien blijft onduidelijk waarom De Bok voor allerlei situatieschetsen uit het verleden heeft gekozen, die vandaag weinig betekenis meer hebben.

Leesbaarder zijn Hiltermanns recentere historische opstellen, 'zonder pretentie', zoals hij erbij zei. Een van zijn theorieën is dat de Koude Oorlog was gebaseerd op een wederzijds misverstand tijdens de Tweede Wereldoorlog. Rusland wilde zich voorgoed beveiligen tegen nog meer aanvallen uit het Westen (na Napoleon en Hitler), West-Europa en de VS vreesden dat Rusland na 1945 tot de Noordzee en de Atlantische Oceaan ging doorstoten. Wat de Sovjet-Unie volgens Hiltermann nooit van plan was. Helaas wordt deze theorie verder niet uitgewerkt.

De radiocolumnist voorspelde al in 1965 dat de VS de guerrilla-oorlog in Vietnam nooit zou kunnen winnen, maar een morele veroordeling van die oorlog was er bij GBJ niet bij. De Bok prijst zijn objectieve beschouwingen, gebrek aan zedenmeesterij en zijn weigering conservatief of progressief te zijn. Hiltermanns reputatie van behoudzucht zou meer met uiterlijkheid en stemgebruik te maken hebben. Een hachelijk theorie. GBJ schoot af en toe fors uit, en bijna altijd ten gunste van rechts.

De radiovirtuoos meende (terecht) dat hij zijn massaal beluisterde praatje niet te moeilijk mocht maken. Het cliché kreeg extra kracht en glans door zijn superieure vormgeving. Maar lezing van deze teksten doet vermoeden dat Hiltermann vooral een stijlvolle publieksbespeler was en een goed verteller van verhaaltjes, die door menigeen ook nog voor de mondiale werkelijkheid werden versleten.

Het interview gaat goeddeels over het Nederland van vroeger, waarvan Hiltermann merkwaardig - en hoogst aanvechtbaar - de koloniale rol wil wegpraten. Aan het slot klinkt ineens zijn waarschuwing dat Nederland 'ten onder' dreigt te gaan. Het nationaal-karakteristieke verschraalt in Europa, mede door het 'te tolerante migrantenbeleid'. Bovendien verloedert de taal, zelfs op de radio. (Hijzelf was toen al weg.)

Een somber slot van een gemakzuchtige bundel, die alleen de echt gietijzeren fans van GBJ niet zal teleurstellen.

Meer over