Reportage

Hier naar bed, ontwaken in Wenen: met de nachttrein groen en betaalbaar op reis

Vanaf Amsterdam, Arnhem en Utrecht vertrekt vanaf deze week weer een nachttrein naar Wenen. De Nightjet zou zomaar de voorbode van een renaissance van het Europese spoor kunnen zijn. ‘Vooral jonge reizigers kiezen weer voor de trein vanwege het milieu.’

Philip Kastberger (20) in de coupé van de Nightjet. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Philip Kastberger (20) in de coupé van de Nightjet.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het komt niet vaak voor dat treinspotters met hun camera’s in de aanslag op Amsterdam Centraal wachten en de baas van de Nederlandse Spoorwegen en de staatssecretaris van Infrastructuur samen reikhalzend oostwaarts turen. De reden rolt op spoor 2 binnen: de nieuwe slaaptrein uit Wenen. De Nightjet-trein van de Oostenrijkse spoorwegmaatschappij ÖBB is niet eens hightech of fonkelnieuw, maar de donkerblauwe trein vol slaapcoupés zou een voorbode kunnen zijn van een renaissance van het Europese spoor.

‘Slaaptreinen roepen wellicht herinneringen op aan romantiek en luxe, aan een manier van reizen die is verdwenen’, zegt NS-baas Marjan Rintel op een klein podium naast de gearriveerde trein. ‘Maar je kunt ook zeggen: geen moderner reismiddel dan rails, dat is pas toekomstbestendig en duurzaam!’ De Nightjet is volgens Rintel comfortabel én betaalbaar. Mede dankzij 6,7 miljoen euro subsidie van de Nederlandse overheid. ‘Ik heb al geboekt voor een wintervakantie met de kids in de buurt van Innsbruck.’

De Europese Unie heeft 2021 uitgeroepen tot Jaar van het Spoor. Dat lijkt hard nodig, want Europa loopt hopeloos achter op treingebied. Een continentale treinreis kan dagen kosten, en honderden euro’s, vanwege de verschillen in materieel en regelgeving. Budgetvluchten maakten de afgelopen twintig jaar een einde aan de meeste pan-Europese treinverbindingen, waaronder de slaaptrein naar Wenen. Ter vergelijking: in 2019 reisden vanuit Nederland 4 miljoen treinpassagiers naar het buitenland, terwijl 81 miljoen passagiers een Nederlandse luchthaven aandeden. Een netwerk van hogesnelheidstreinen die hoofdsteden met elkaar verbindt, lijkt nog ver weg.

Staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur erkent dat Europa achterloopt op treingebied, maar signaleert inmiddels een grote bereidheid onder Europese politici om het spoor te stimuleren vanwege klimaatverandering. ‘Dat gaat niet alleen om miljardeninvesteringen, we kunnen op korte termijn al verbeteringen doorvoeren op het gebied van ticketverkoop en afstemming van treinschema’s.’ Een brief met voorstellen stuurt zij binnenkort naar de Tweede Kamer. Van Veldhoven heeft ook geboekt; zij gaat op zomervakantie met de slaaptrein.

NS-baas Rintel verwacht dat de ticketverkoop zal vereenvoudigen. ‘Ik heb daar vandaag weer een Europees overleg over.’ Verder richt zij zich voornamelijk op verbetering van de verbinding Amsterdam-Berlijn. ‘Die moet van zes naar vierenhalf uur.’ Deze route, waarover al dertig jaar wordt onderhandeld, is zo traag omdat plaatselijke overheden eisen dat de trein ook stopt in hun provincieplaats. ‘De Deutsche Bahn wil die verbinding ook sneller, dus ik heb goede hoop dat het gaat lukken.’

Andreas Spitzbart (25) en Valentin Brunntaler (19). Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Andreas Spitzbart (25) en Valentin Brunntaler (19).Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De treincoupé van Andreas Spitzbart (25) en Valentin Brunntaler (19) ruikt behoorlijk muf vlak voor aankomst in Amsterdam. Ze hebben geslapen door de stoelen tegen elkaar te schuiven en zijn net wakker. Wijzend op zes halve liters bier en een zak paprikachips: ‘Dat was ons avondeten.’ De nachtelijke trip naar Amsterdam was een spontaan idee van de mannen een dag eerder. ‘We waren een beetje dronken.’ Spitzbart heeft zijn lederhose nog aan. ‘Meestal reizen we per auto, maar dit was eigenlijk prima. Alleen jammer dat we geen wifi hadden.’ Morgenavond reizen de vrienden weer terug naar Wenen.

Uit de eerste Nightjet stapt ook de aanjager van het slapen in treinen: ÖBB-baas Andreas Matthä, een Oostenrijker die onverstoord Duits blijft praten. Hij bestelde onlangs voor 500 miljoen euro 33 nieuwe slaaptreinen en speelde vorig jaar een sleutelrol bij het opzetten van de Trans Europ Express 2.0: de wederopstanding van een pan-Europees netwerk, geholpen door 17,5 miljard subsidie van Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk en Zwitserland. Dat initiatief moet leiden tot snellere rechtstreekse verbindingen, zoals Amsterdam-Zürich (2021), Parijs-Wenen (2021), Zürich-Rome (2022) en Brussel-Berlijn (2023).

‘Wij willen marktleider worden in slaaptreinen’, zegt Matthä. Hij wil doorgroeien van anderhalf miljoen reizigers in 2019 tot drie miljoen in 2025. ‘Vooral jonge reizigers kiezen weer voor de trein vanwege het milieu.’ Een bed in de Nightjet scheelt volgens hem 100 ton CO2-uitstoot in vergelijking met een vliegtuigstoel naar Wenen. Op de vraag of zijn treinen ook zonder subsidie kunnen blijven rijden, antwoordt hij: ‘Ik ben voor eerlijke concurrentie. De luchtvaartmaatschappijen worden ook gesubsidieerd. Óf zij gaan voortaan ook btw betalen op tickets en accijns op brandstof, óf wij hoeven dat niet meer te betalen.’

Overheidssubsidie houdt voorlopig de prijzen laag. Een stoel die je plat kunt leggen boek je vanaf 29,90 euro, een bed vanaf 59,90 euro. De vraag is of veel Nederlanders die optie weten te vinden. Uit een recente enquête onder Nederlanders over hun vakantieplannen in opdracht van voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal blijkt dat bijna de helft van de ondervraagden van plan is na corona minder te gaan vliegen. Maar ook dat veel Nederlanders dit jaar van plan zijn door Europa te gaan rijden met hun auto. ‘Dat levert nauwelijks milieuwinst op’, waarschuwt een woordvoerder van Milieu Centraal. ‘Wij adviseren per bus of trein door Europa te reizen.’ De Nightjet vertrekt dagelijks om 19.02 uur.

Philip Kastberger (20) Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Philip Kastberger (20)Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Ik heb heerlijk geslapen’, zegt student Philip Kastberger (20) tijdens zijn ontbijt aan boord van de Nightjet-slaaptrein uit Wenen. De 20-jarige student techniek uit Wenen móést gewoon mee met de eerste trein naar Amsterdam. ‘Ik ben dol op treinen. Je leert vanzelf andere mensen uit Europa kennen als je samen een couchette deelt.’ Kastberger kletste tot 11 uur ’s avonds met een student uit Nederland, tot ze allebei in slaap vielen op de cadans van de Oostenrijkse slaapwagon. ‘We bleken een gemeenschappelijk vriend te hebben. Zo klein is de wereld.’

Meer over