HETE BOEKEN

Misschien wordt het De Historicus van Elisabeth Kostova. Of anders Joe Speedboot, van Tommy Wieringa. Welk boek domineert straks de stranden, campings en terrassen?...

Door Bert Wagendorp

De zomerbestseller? Dat is het boek dat je straks weer opvallend vaak ziet liggen op de uitklaptafeltjes van je buren op de camping. Het boek waarin je minstens drie mensen ziet lezen aan de rand van het zwembad van het appartementencomplex. De zomerbestseller, daar hebben je nieuwe kennissen het over, ' s avonds op het terrasje in de Gers.

De meeste boeken worden verkocht in de periode rond Sinterklaas en kerst; in de maand voor de zomervakantie neemt alleen de verkoop van thrillers significant toe. Nederlanders lezen het hele jaar door allemachtig veel. Maar pas in de zomer zie je dat we veellezers zijn en in welke enorme hoeveelheden we de favoriete titels uit de boekhandel slepen. In de zomer toont de natie zich als land van boekenjunks.

De zomerbestseller!

'Wat lees je?'

'...' (Houdt boek omhoog.)

'Geweldig boek. Heb ik net uit. Ben nu hierin begonnen.' (Laat boek zien.)

'Hoe is het mógelijk! Hebben wij ook nog in de camper liggen.'

'Goed ?'

'Unputdownable!'

In de zomer van 2004, op de door veel Nederlanders bezochte camping il Collaccio bij Preci, in Umbrië, volstond één wandeling langs de tenten en caravans, alsmede een korte rondgang langs zwembad en terras, om een goed beeld te krijgen van de stand van zaken in zomerbestsellerland. Van alle lezende campinggasten was ongeveer de helft bezig in Geert Maks In Europa of Dan Browns De Da Vinci Code. De eetclub van Saskia Noort volgde als goede derde.

Een paar miljoen Nederlanders maken zich op om op vakantie te gaan en 'eindelijk weer eens een boek te lezen', een hemelse activiteit waaraan ze wegens dringende werkzaamheden in de voorgaande maanden helaas niet zijn toegekomen. Meestal hebben ze in de aanloop naar de vakantie al een stapeltje boeken verzameld, soms is er voor vertrek het mooiste boekhandelbezoek van het jaar: de enige keer dat het is toegestaan met minstens vijf boeken voor jezelf weer naar buiten te komen.

De zomerbestseller volgens de insiders: niet te moeilijk, geen deprimerende thema's, goed voor een tempo van vijftig, zestig pagina's per uur. En geen kinky porno met een rare cover, want de zomerbestseller wordt per definitie gelezen in de openbare ruimte. Een air van licht intellectualisme is prima, goed voor je aanzien in de kantine. 'Ik kampeer, maar daarom lees ik echt nog wel meer dan de Kampeerkampioen.' Perfect was In Europa: niet van de straat maar ook weer niet té zwaarwichtig. In de korte broek komen aansloffen met de Tractatus Logico-Philosophicus van Wittgenstein kost je geheid een uitnodiging voor de barbecue of de klaverjascompetitie .

Hoe doe je dat eigenlijk, een zomerbestseller maken, een campingkraker creëren? Hoe zet je de talk-of-the-town van de Turkse en Spaanse badplaatsen in de markt?

Niemand die het weet. Cor Nieuwendijk, hoofd verkoop en marketing van Luitingh-Sijthoff, ook niet. En als ze het érgens moeten weten, dan toch bij Luitingh-Sijthoff, want dat is de uitgeverij van Dan Brown, die met De Da Vinci Code en Het Bernini Mysterie nu al bijna anderhalf jaar de bestsellerlijsten domineert. Maar Cor Nieuwendijk geeft niet thuis. 'Vragen naar hoe je een bestseller maakt, is vragen naar het telefoonnummer van God.'

De Da Vinci Code is hard op weg de grens van één miljoen verkochte exemplaren te passeren, He t Bernini Mysterie gaat binnenkort het half miljoen overschrijden. Onvoorstelbare aantallen en de verkoop gaat nog gewoon door. Dan Brown zal voor het tweede achtereenvolgende jaar de leeszomer domineren, dat staat vast.

Marijke Bartels van uitgeverij Mouria dacht even dat ze het nummer van God te pakken had. Ze las vorig jaar juni het manuscript van De Historicus, van de Amerikaanse schrijfster Elisabeth Kostova, en ze dacht: Dit is 'm. 'Ik had direct de heilige overtuiging dat het een bestseller zou worden.' Voor een bedrag van rond de vijftigduizend euro verwierf ze de rechten van uitgever Little, Brown, dat voor de wereldrechten meer dan twee miljoen dollar had betaald.

Bartels is niet zomaar iemand, in het uitgeverswereldje. Op haar naam staan mega-sellers als Wilde Zwanen van de Chinese schrijfster Jung Chang (800 duizend verkochte exemplaren), De Paardenfluisteraar van Nicholas Evans (500 duizend), De Celestijnse Belofte van James Redfield en Robert Mawsons Lazaruskind.

Op 20 april kwam De Historicus uit, een wereldprimeur, de Engelstalige versie was nog niet op de markt. De kreet 'Een boek dat gedoemd is onsterfelijk te worden' ging via radioreclames de wereld in.

De Historicus werd vergeleken met Donna Tartts De verborgen geschiedenis (700 duizend verkocht) en De Da Vinci Code.

Waarom is De Historicus een potentiële zomerbestseller? 'Het boek gaat dwars door allerlei genres heen', zegt Bartels. 'Het is geen romantiek, geen thriller, geen psychologische roman. Het heeft van alles wat.' Bovendien zou De Historicus zowel mannen als vrouwen moeten aanspreken - handig, voor een bestseller - en ziet het er volgens Bartels precies goed uit: 'Het straalt historie uit, stijl. Het is enigszins mysterieus.' Je steekt er ook nog wat van op, over kunst en geschiedenis, de prijs is zeer redelijk voor een boek van 736 pagina's (19,95 euro) en de boekhandel werd ruim van tevoren 'bewerkt': met een brief van Kostova en honderden leesexemplaren. Er kwamen displays en etalagemateriaal en een eigen website.

Maar Cor Nieuwendijk zei het al: het geheim van de bestseller is het telefoonnummer van God. Het is nog te vroeg voor een definitief oordeel, maar voorlopig vliegt De Historicus de winkels nog niet uit. De verkopen liggen rond de 23 duizend exemplaren - niet slecht, maar geen echte mega-bestseller. Half juni begon een nieuwe radiocampagne. Bartels gelooft nog heilig in het boek. 'Dat het van whoem gaat.' Soms moeten ook bestsellers even op gang komen.

Gerrit-Jan Bouwman heeft sterke twijfels. En dat is tamelijk slecht nieuws voor De Historicus. Gerrit-Jan Bouwman is namelijk boekhandelaar. En als er één man of vrouw in de boekenbranche beslist over het to be or not to be van de beoogde bestseller, daar is iedereen in de boekenbranche het over eens, dan is hij het. Een uitgever kan kapitalen uitgeven aan advertenties, een boek mag de hemel in worden geprezen op televisie en in de kranten, uiteindelijk beslist de goeie ouwe boekhandelaar over het lot van het meesterwerk.

Echte lezers 'De Historicus heeft het niet', zegt Gerrit-Jan Bouwman. Hij leest zelf zoveel mogelijk en neemt voor zijn winkel in De Bilt alleen echte lezers in dienst. En De Historicus, nee. 'Het hangt te veel in de Dan Brown-hype. De uitgever heeft de leesexemplaren door heel Nederland gesmeten, maar ik denk niet dat dat effect gaat sorteren. Na een pagina of tachtig haakte ik af. En dat hadden anderen bij ons in de winkel ook. Dat betekent dat we niet extra ons best gaan doen om het aan te prijzen. We willen authentiek zijn, echt, eerlijk. Dat wil de klant.' Bouwman schat dat, wanneer de boekhandelaar zich achter een boek opstelt, de verkopen in zijn winkel met een factor zes omhooggaan.

Wie het over bestsellers heeft, heeft het over iets ongrijpbaars als dynamiek. De boektitel die voorbijkomt op verjaardagsfeestjes, dat is vermoedelijk dynamiek. Zes mensen aan een zwembad in Umbrië die hetzelfde boek blijken te lezen, ook. Het gevoel dat je een sukkel bent als je De Da Vinci Code nog niet hebt gelezen, ook al doen thrillers je doorgaans niks en kan de Mona Lisa je worden gestolen, dát heeft zeker met de dynamiek van een boek te maken.

De uitgever kan proberen die dynamiek een handje te helpen met reclame. De schrijver kan opdraven in televisieprogramma's. Recensenten doen misschien een duit in het zakje met een goede bespreking. Over de marketing-aspecten van titel, omslag en prijs is zo langzamerhand veel bekend. 'Maar uiteindelijk bepalen ze bij boekhandel Truus Truffel in Appelscha of een boek een succes wordt', zegt Paul Sebes, literair agent te Amsterdam en een zeer invloedrijk man in de boekenwereld. 'In de boekhandel gebeurt het.'

Niet in de kwaliteitskranten, de recensenten daar past bescheidenheid. Gerrit-Jan Bouwman: 'Een goede recensie in NRC of Volkskrant doet weinig tot niets.' Maar ook dat is weer geen wet van Meden en Perzen. Want, zegt Marijke Bartels, de hype rond Wilde Zwanen kwam pas op gang na een lovende recensie van Rudy Kousbroek in NR C. Tot dan had het twee maanden geduurd voor de eerste druk van 3500 exemplaren was verkocht. Bartels: 'Ik weet de cruciale zin nog: Wie dit boek heeft gelezen zal nooit meer dezelfde zijn.'

Bouwman: 'Maar het kan ook gebeuren dat ze in NR C een boek de hemel in prijzen en dat ik er toch nul van verkoop.' Sebes: 'Je moet niet vergeten dat het opleidingsniveau van de gemiddelde boekhandelmedewerker op vmboniveau ligt. Die leest geen NR C of Volkskrant. Een recensie in de regionale dagbladen of in de Ma r -g riet heeft meer effect.'

Joe Speedboot van Tommy Wieringa werd begin dit jaar juichend besproken door elke zichzelf respecterende recensent, maar leek niettemin gedoemd tot anonimiteit. Tot Wieringa in arren moede zijn hele vriendenschaar op de boekhandels afstuurde, om te informeren of die misschien ook Jo e Speedboot van ene Tommy Wieringa hadden liggen. Toen pas begon het boek te lopen en inmiddels ligt de vijfde druk in de winkel.

En nu maar hopen dat het nog even doorzet, met de avonturen van Joe Speedboot. Want met bestsellers zit het zo, volgens Gerrit-Jan Bouwman: als de verkopen eenmaal de veertig-, vijftigduizend exemplaren zijn gepasseerd, gaat het verder vanzelf. Dan doet de grote tamtam zijn zegenrijke werk en gaat het boek op weg naar de honderdduizend, de tweehonderdduizend of meer.

Maar hoe je het boek zover moet krijgen, is onbekend. Niemand heeft de geboorte van een bestseller in de hand. 'Het is een loterij', zegt Cor Nieuwendijk van Luitingh-Sijthoff. 'Wij konden ook niet weten dat het Vaticaan De Da Vinci Code op de zwarte lijst zou zetten en zo de verkopen omhoog zou jagen. Of dat de paus zou sterven, waardoor Het Bernini Mysterie opeens aan actualiteit won.' Het genre van de legal thriller, van auteurs als John Grisham, was op z'n retour en er moest iets nieuws komen. Maar dat dat de inmiddels rijkelijk geïmiteerde mengvorm van esoterie, kunst en misdaad zou worden die Brown bij elkaar husselde, kon niemand voorzien.

'Het is puur geluk', zegt Paul Sebes. 'Niemand heeft de mond-totmond-dynamiek in de hand.' Sebes heeft mede daarom ook zijn twijfels over De Historicus. 'Ik zie het niet in de boekhandel. Ik hoor het niet om me heen.'

Bij boekhandel Van der Meulen in Alkmaar hangt een minuscuul stukje papier aan een stapel boeken: 'Onze keuze', staat erop. Het boek dat eigenaar Joop van der Meulen tot 'onze keuze' heeft gepromoveerd is van Carlos Ruiz Zafón en heet De schaduw van de wind. Regelmatig loopt er een klant naar de stapel om er een exemplaar vanaf te pakken en mee naar huis te nemen. Het advies van Joop van der Meulen wordt ter harte genomen. 'Ik heb het in anderhalve dag ademloos uitgelezen, en mijn dochter ook', zegt Van der Meulen. 'Dan weten wij genoeg.'

'Het is een heel mooi, feitelijk eeuwenoud systeem', zegt Paul Sebes. 'De uitgever moet de boekhandelaar overtuigen en die overtuigt weer de lezer. Daar hebben alle marketingtechnieken en de macht van de media geen verandering in kunnen brengen.'

Marijke Bartels houdt de moed erin: 'Trouw, Cosmopolitan en NR C hebben inmiddels recensies gehad van De Historicus. Heel positief. Je hebt als uitgever altijd een soort van existentiële twijfel. Is het wel zo goed als ik dacht? Is het allemaal wel waar? Maar na de eerste reacties van lezers ben ik nu overtuigd. Het gaat lukken.' Wel jammer natuurlijk van die vernietigende recensie in Vrij Nederland van twee weken geleden.

'Welk boek ik momenteel aanbeveel?' vraagt Gerrit-Jan Bouwman. 'De schaduw van de wind van Zafón. Ken je dat?' Nog niet, maar het wordt tijd voor aanschaf. Schijnt een erg goed boek te zijn, De schaduw van de wind van Carlo Ruiz Zafón. Hoor je van iedereen. Echt een boek om mee te nemen op vakantie en lekker in één ruk uit te lezen, in de schaduw en uit de wind, met een koele rosé binnen handbereik.

Meer over