Het zwijgen opgelegd

Ze voerden campagne voor zichzelf om alsnog in de Kamer te komen. Kandidaat-Kamerleden op een onverkiesbare plaats hebben aan zestienduizend voorkeurstemmen (een kwart van de kiesdeler) genoeg....

door Sander van Walsum

Steeds als hij de garage bij zijn woning in Bergen op Zoom betreedt, staat het Kamerlid Jacques Niederer (VVD) oog in oog met zijn stralende gelaat op honderdduizend glanzende verkiezingsfolders. De aanblik stemt hem niet vrolijk. Als nummer 47 op de kandidatenlijst van zijn partij is Niederer aangewezen op voorkeurstemmen. Daarvan had hij er ten minste zestienduizend moeten vergaren om uitzicht te behouden op herverkiezing.

Een overzichtelijk aantal in verhouding met de 2,4 miljoen inwoners van Midden- en West-Brabant die hij tot de potentiële kiezers rekent. Maar deze kiezers moeten natuurlijk wel worden gemobiliseerd. En net toen hij de slotfase van zijn campagne inging, werd Pim Fortuyn in het verre Hilversum door kogels geveld, en kwam het electorale raderwerk stil te liggen. De folders die aan zijn aspiraties herinneren, zullen een dezer dagen een roemloos einde vinden in een papiercontainer.

'Eeuwig zonde', zegt Niederer, vertwijfeld zoekend naar de juiste woorden. 'Natuurlijk heb ik alle begrip voor de campagnestop. Sterker nog, ik heb er een diep respect voor. Maar ik vond het zalig om op de zeepkist te staan om vlees, bloed en smoel te geven aan ons verkiezingsprogramma. Nu moet ik de politicus in mij het zwijgen opleggen. Dat valt mij zwaar.'

Juist nu had hij moeten pieken. Er stond een legertje vrijwilligers ('allemaal lieve mensen') klaar om de foldertjes te distribueren, en er lagen radiospotjes op de plank waarin regionale grootheden zoals Ed Nijpels en oud-staatssecretaris Dick Dees hun adhesie aan Niederer betuigden. Zelfs de PvdA'er Peter van Heemst (nummer 21 op de kieslijst van zijn eigen partij) had zich voor dit doel beschikbaar gesteld. Wat zijn boodschap zou zijn geweest? 'Dat hij op mij zou hebben gestemd als hij VVD'er was geweest', zegt Niederer.

Deze ongewone blijk van regionale solidariteit is het electoraat dus onthouden. 'Eeuwig zonde', herhaalt Niederer. Al was het alleen maar vanwege de vijftienduizend euro die met de gesmoorde campagne is gemoeid. Maar hij hoedt zich voor zelfbeklag. 'Ik verkeer tenminste nog in de conditie om te worden herkozen', zegt Niederer. 'Dat geluk is mijn gewaardeerde collega Ab Harrewijn van GroenLinks helaas niet gegeven.'

Ook de levenden sterken zijn relativeringsvermogen. Neem Ton Hooijmaijers, nummer 43 op de kandidatenlijst van de VVD. Die ziet mogelijk honderdduizend euro (de ton van Ton) verdampen. Hooijmaijers maakte deel uit van het college van B & W in Amsterdam, maar verruilde die comfortabele positie voor een ongewis bestaan als aspirant-Kamerlid. 'Ik nam welbewust een gok', zegt Hooijmaijers. 'En daarbij calculeer je vanzelfsprekend de mogelijkheid in dat je verliest. Maar met het scenario dat zich nu heeft voltrokken, houd je natuurlijk geen rekening.'

Hooijmaijers blikte, ter verklaring van de omvang van zijn campagnebudget, over de eigen regionale grenzen heen. 'Ik mikte op de plaatsen waar ik heb gewoond, en alles daartussen. De hele Randstad dus, en Gelderland. Ik heb flyers laten drukken en had tienduizend billboards klaarstaan. Er zou een campagnebus hebben rondgereden, voor de Amsterdamse grachten had ik een boot gecharterd, en ik heb spotjes laten maken voor de regionale omroepen. In Den Haag ging men er zonder meer vanuit dat deze inspanningen het beoogde resultaat zouden hebben. Maar net toen de troepen zouden uitrukken, werd de campagnestop afgekondigd. Mijn fortuin is in rook opgegaan.'

Met de gedragscode die de politieke partijen zijn overeengekomen, kan Hooijmaijers zich niet verenigen. 'Met een pauze tot de begrafenis van Fortuyn had ik kunnen leven, maar daar houd mijn begrip wel ongeveer mee op. Ik voel mij werkelijk bestolen. De antiheld van de Nederlandse politiek sneuvelt, en wordt met vereende krachten tot held verklaard. Maar de herauten moeten hun mond houden. En dat vanwege een vage notie als landsbelang!'

Grommend en zuchtend voegt Hooijmaijers zich naar de code waaraan zijn partij zich heeft gecommitteerd. Maar als zich een mogelijkheid aandient om zich te laten horen, desnoods ten overstaan van een enkele kiezer, grijpt hij die gretig aan. En de ton van Ton? 'Ach, das war einmal.'

Met de voorkeurscampagne van Omar Ramadan, oud-voorzitter van de Jonge Socialisten en nummer 47 op de kandidatenlijst van de PvdA, was weliswaar slechts een fractie van dit bedrag gemoeid, ook hij heeft grote moeite met de geheelonthouding die hem is opgelegd. 'Ik was op weg naar Radio 1 toen de aanslag op Fortuyn werd gepleegd en heb sindsdien vrijwel niets meer kunnen doen. Dat is een tegennatuurlijke situatie voor een kandidaat die op voorkeurstemmen is aangewezen. Zeker nu de geestverwanten van het slachtoffer zo prominent in beeld zijn.'

Van de vijfduizend flyers die Ramadan had laten drukken, zijn er nog duizend over. Bovendien had hij reeds een groot aantal optredens verzorgd. Voor overwegend niet-stemgerechtigde scholieren weliswaar, maar toch; hij was en route. Nu moet hij noodgedwongen volstaan met een-op-een-contacten bij de bakker en op andere plaatsen waar zijn weg die van de kiezers kruist. 'Daar merk je dat de verkiezingen het gespreksonderwerp van de dag vormen. Welbeschouwd een ongekende luxe. Maar mijn frustratie groeit daar alleen maar door. Want je merkt dat er veel misverstanden onder de mensen leven.'

In een vertwijfelde poging daar iets van weg te nemen, heeft Ramadan dit weekeinde e-mailtjes verzonden naar alle uithoeken van zijn vrienden- en kennissenkring. In de ijle hoop dat de ontvangers de politieke boodschap op hun beurt doorsturen. Misschien kan hiermee de electorale schade voor zijn partij nog enigszins worden beperkt. Maar met zijn eigen uitverkiezing houdt Ramadan niet meer serieus rekening.

Zelfs onder gunstiger omstandigheden was het succes van zijn voorkeurscampagne twijfelachtig geweest, vermoedt Ramadan. 'Als randstedeling vertegenwoordig ik hooguit een politieke gezindheid of een multicultureel ideaal. Maar ik vertolk niet de regionale belangen, zoals Jacques Niederer dat doet. Daarvoor is het aantal kandidaten in de Randstad te groot, en is de regionale identiteit hier te zwak ontwikkeld.'

De VVD'er Jan-Dirk Blaauw, 29ste op de kieslijst van zijn partij, vermoedt dat het verschijnsel voorkeurscampagne om die reden vooral ten zuiden van de grote rivieren gedijt. 'Daar zit het districtenstelsel nog tussen de oren van de kiezers. Om de vermeende hoogmoed van het Westen te pareren, koestert men het streekgevoel en kiest men de eigen kandidaten.'

Blauw, woonachtig in Zeist, heeft nooit de aanvechting gevoeld om aan een Stichts zelfbewustzijn te appelleren. Wel hebben hij en twee buurtgenoten op de kandidatenlijst van zijn partij hun inspanningen gebundeld. Daarnaast stond er een e-mailbombardement naar 44 duizend adressen op de rol, en speelde hij met de gedachte het electoraal potentieel in het buitenland aan te boren. Maar de gebeurtenissen van vorige week hebben deze voornemens doorkruist. Blauw brengt deze week wiedend door in zijn tuin. En hij heeft er vrede mee.

Alleen de campagne ten behoeve van Roel van Duijn, onder de lokroep 'Een Stoel voor Roel', gaat door. Zij het in versoberde vorm. Van Duijn, nummer 17 op de lijst van GroenLinks, plantte juist een boom in Groningen toen hem het nieuws van de moord op Fortuyn bereikte. Hij liet de spade rusten en annuleerde zijn rondgang langs het restant van de zeventien steden die hij met een boom had bedacht. Het televisiespotje dat zijn zeventien sympathisanten, onder wie Peter Schat, Jos Brink en Arnold Heertje, hadden laten maken, is slechts tweemaal uitgezonden. En dat is jammer, geeft Van Duijn toe. Want het was een 'alleraardigst' spotje. 'Je zag iemand met een boom in lijn 17 zitten. Op het punt van bestemming brak hij het plaveisel open, en plantte hij zijn boom.'

Maar meer beperkingen willen Van Duijn en zijn vriendenclub zichzelf niet opleggen. Want juist de aanslag op Pim Fortuyn heeft de harteloosheid van deze samenleving blootgelegd. Dinsdag werd die boodschap per advertentie uitgedragen. Van Duijn slijt zijn 'liefdeslessen' aan eenieder die daar ook maar enigszins ontvankelijk voor is. Op scholen vertelt hij over de fouten die hijzelf in de liefde heeft gemaakt. 'Want ik kan putten uit een rijke ervaring op dit gebied.' In de tram zoekt hij het contact met andere passagiers. Soms wisselen zij wel zeventien zoenen uit. 'Nee, dat gaat nooit vervelen. Daarvoor is de liefde veel te mooi.'

Meer over