'Het Westen denkt te zwart-wit over Syrië'

Na kritiek op het regime belandde de imam in de cel. Hij zag er afgrijselijke dingen, maar houdt de hoop levend dat er vrede komt. Hoe lukt hem dat?

Helemaal uitsluiten dat de vredesonderhandelingen in Genève over de oorlog in Syrië 'iets' oplevert, wil Mouaz al-Khatib (53) niet. De voormalige voorzitter van de Syrische Nationale Coalitie is de vleesgeworden verzoener, die altijd met iedereen aan tafel wil. Zelfs met het wrede regime van Bashar al-Assad.

Daarom ook zegt hij: 'Genève moet zijn beloop krijgen.' Maar veel vertrouwen heeft Al-Khatib niet. 'Het grootste obstakel is dat in Genève ook belangen meespelen van Iran, Saoedi-Arabië, Al Qaida, Hezbollah, Rusland en Amerika. Die onderhandelen niet in eerste instantie in het belang van het Syrische volk.'

Zelf werkt hij aan een ander initiatief. 'Iets nieuws, ik kan er nog niets over zeggen. We komen er over een week of twee, drie mee naar buiten.' Over de naam en koers van de nieuwe groep wil hij verder niets kwijt.

Zijn eigen standpunten lichten wellicht een tipje van de sluier op. Al-Khatib wil geen enkele partij van vredesinitiatieven uitsluiten. 'Nee, ook niet Al Qaida en verwante groeperingen.'

Dat dit onaanvaardbaar is voor het Westen, weet hij. 'Dat denkt te zwart-wit. De situatie in Syrië is complex. Strijders van Jabath-al Nusra wegzetten als terroristen, is niet eerlijk. Ze doen ook goede dingen. Laatst vroeg ik zo'n kritische westerse diplomaat hoeveel concrete problemen zijn land heeft met Al-Nusra. Geen enkele. Hij zei: 'We slaan preventief alarm.' Los daarvan. Als je, zoals ik, het bloedige regime van Assad hebt uitgenodigd, waarom zou je dan weigeren te praten met Nusra of met ISIS (Islamitische Staat in Irak en de Levant, red.)?'

Hij is een bruggenbouwer, zegt Al-Khatib. Dat ontdekte hij als werknemer van Shell begin jaren negentig, toen hij een cursus volgde in Den Haag. Hij stuitte op 'een muur van misverstanden tussen Oost en West' en besloot zich voortaan in te zetten voor een beter onderling begrip.

Dialoog

Dat is nog steeds zijn leidraad, zegt woordvoerster Helma Maas van Pax (voorheen IKV Pax Christi), die hem al jaren kent. Zij noemt hem een moreel leider, een laatste strohalm voor Syrië. Op invitatie van Pax was Al-Khatib drie dagen in Nederland, onder meer om de dialoog aan te gaan met Kamerleden en een deel van de Nederlandse moslimgemeenschap.

Volgens Pax beschikt Al-Khatib over gezag onder Syriërs van allerlei gezindten - christenen, alevieten, soennieten, Koerden. Hij is de voormalige (soennitische) imam van de belangrijkste moskee van Syrië, de Umayyademoskee, maar heeft altijd een onafhankelijke positie ingenomen. Herhaalde kritiek op het regime kwam hem op een preekverbod te staan. Drie keer belandde hij in de cel.

Gruwelen

Hij was altijd een gevangene met privileges geweest, realiseerde Al-Khatib zich in juli 2012, toen zijn cel in Damascus instortte bij een bominslag en hij kon vluchten. Enkele dagen later, in zijn hotel in Leiden, vertelde hij over de gruwelen die hij toen zag.

Met 75 man werden de gevangenen in een krappe ruimte gedreven. Een jongeman die schreeuwde van angst, werd door een bewaker in zijn been geschoten. Op een andere gevangene werd een sigaret uitgedrukt. Zelf verloor hij in die periode een zoontje. Pas kreeg hij bericht dat zijn neef is omgebracht door het regime van Assad.

Wil hij ondanks die persoonlijke ontberingen met een mensenrechtenschender om de tafel? 'Het is pragmatisme', zegt Al-Khatib zacht. 'Het persoonlijke moet je opzij kunnen zetten.' Maar dat Assad een rol zou spelen in een toekomstige regering is voor hem 'volstrekt onaanvaardbaar'. 'Er kan slechts worden onderhandeld over het tijdstip van aftreden.'

Hij zegt Assad in het voorjaar van 2013 een eervolle aftocht te hebben geboden. 'Hij kon met vijfhonderd volgelingen vertrekken - het ging ons toen niet om het delen van de macht. Zijn premier zou aanblijven in een overgangsregering. Assad heeft dat voorstel verworpen.' Het viel ook niet goed bij een deel van de oppositie, waarna Al-Khatib zelf opstapte.

Hij noemt Assad psychisch ziek. 'Hij moordt en liegt constant. Hij is meedogenloos.' Al-Khatib heeft er op zijn laptop talloze bewijzen van. 'Ik denk niet dat jouw krant die foto's wil afdrukken. Een slachtoffer is bewerkt met een heet strijkijzer. Kinderen blijft evenmin iets bespaard.'

Syriëgangers

Hij brengt in kaart hoe het vredesproces in andere schijnbaar hopeloze situaties is verlopen. 'Zuid-Afrika had een waarheidscommissie. Interessant, maar niet zomaar toepasbaar. Ik kijk ook naar Rwanda, Bosnië. Weet je, zonder hoop kun je niet leven. Ik houd iedereen voor dat er altijd licht is aan het eind van een tunnel.'

Voor potentiële Nederlandse Syriëgangers heeft Al-Khatib ook een boodschap. 'Hartelijk dank voor jullie betrokkenheid bij Syrië. Maar blijf thuis en zet je solidariteit om in humanitaire acties.' Dezelfde oproep deed hij in maart 2013 in Qatar. Hij werd weggehoond door Nederlandse sympathisanten van de jihadstrijders, die via sociale media bewerkte foto's verspreiden van embryo's en peuters met kalasjnikovs. Moeten zij dan het vuile werk opknappen?

'Zeg tegen die fanatici dat wij niet accepteren dat buitenstaanders ons de les lezen over hoe wij onze problemen moeten oplossen. Help betrokken jongeren bij het zoeken naar een effectieve manier om Syriërs te helpen. Sima, een medische organisatie die kleine ziekenhuisjes in het land bijstaat, kan hulp gebruiken.

Een generatie Syrische jongeren gaat verloren omdat ze geen lesmateriaal hebben. Ook niet in vluchtelingenkampen. Ga huis-aan-huis geld en spullen inzamelen voor dergelijke projecten; laat je niet wijsmaken dat dat water naar de zee dragen is. De islamitische denker Malek Bennabi heeft het mooi gezegd: een revolutionaire beweging komt pas op gang als allerlei kleine radertjes meedraaien.'

undefined

Meer over