Columnmartin sommer

Het vertrek van Shell zegt vooral iets over het krimpende Nederland

null Beeld
Martin Sommer

Betere waarnemers dan ik hadden het vertrek van Shell uit Nederland zien aankomen. Toen Paul Polman per sms aan Mark Rutte had laten weten dat Unilever naar Londen zou verkassen, was er voor Shell geen houden meer aan. Als de aandeelhouders in Nederland belasting moeten betalen, en de aandeelhouders in Engeland niet, kun je de verhuisdozen eigenlijk al bestellen. Her en der worden krokodillentranen gehuild, bij de gemeente Den Haag bijvoorbeeld, waar nu nog het hoofdkantoor staat. Maar het Haagse Museon had de banden met Shell verbroken, het Mauritshuis ook, net als het Van Gogh Museum en het Boerhaave in Leiden. Het deed denken aan de tijd van de apartheid in Zuid-Afrika, alleen ging het ditmaal niet om de aanwezigheid in Zuid-Afrika, maar om het blote feit dat Shell als olie- en gasbedrijf überhaupt bestaat.

In januari maakte ik een interview met Ben van Beurden, hoogste baas van de Koninklijke. Toen bezwoer hij nog dat Shell in Nederland zou blijven: een Nederlands bedrijf, met diepe wortels in het land, gevormd door de Nederlandse sociale economie. Wel was hij bitter over de vijandschap die Shell in Nederland ondervond. ‘Als wij een boom planten, is dat greenwashing.’ Van die geweldige weerzin tegen Shell kreeg ik na het interview zelf een kruimel mee. De krant met het vraaggesprek lag nog niet op de mat, of er kwam een toornige e-mail van Milieudefensie binnen. In een vraag had ik de voorman van Milieudefensie, Donald Pols, in de schoenen geschoven dat hij Shell op de radio met ‘een criminele organisatie’ had vergeleken.

Rutte: goed in delegeren. Beeld ANP
Rutte: goed in delegeren.Beeld ANP

Dat had Pols nooit gezegd, aldus Milieudefensie, waarna een waslijst van eisen en verlangens volgde. Een andere, betere journalist had het interview moeten maken. De foto van Van Beurden ‘als knuffelopa’ met een hondje was een pr-stunt van Shell. Als goedmaker moest er een even groot interview komen, op een even prominente plaats, met Milieudefensie. De krant plaatste inderdaad een rectificatie. Donald Pols had Shell niet vergeleken met een criminele organisatie, maar slechts met de Hells Angels. Die motorbende werd in 2019 verboden, waarbij de rechter wees op het gevaar voor de openbare orde, de cultuur van wetteloosheid, en het structurele geweld. Ik beken, heel wat anders dan een criminele organisatie.

Waar het om gaat is de hoge toon, het granieten gelijk en het idee dat het niet past om Shell gewoon eens te vragen naar hun kant van de zaak. Van Beurden vertelde in het vraaggesprek dat Shell uiteraard met regelmaat enquêtes houdt over de eigen reputatie. Nergens is de roep zo slecht als in moederland Nederland. Desondanks is maar 9 procent van de ondervraagden zeer negatief; 26 procent is uitgesproken positief, de rest zit daartussenin, maar tankt wel naar tevredenheid bij de Shellpomp.

Van Beurden: mag geen boom planten. Beeld Ivo van der Bent
Van Beurden: mag geen boom planten.Beeld Ivo van der Bent

9 procent, dat is een soort leninistische voorhoede die kennelijk Shell het leven zodanig zuur kan maken, dat ze er genoeg van krijgen. Toch maak ik me sterk dat de teleurstelling bij Shell groter is over de Nederlandse middenpolitiek, in het bijzonder over Mark Rutte. In het vraaggesprek kritiseerde Van Beurden – bedekt – dat tien jaar Ruttebewind niets heeft opgeleverd dat lijkt op een industriebeleid. Toen de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell speelde, maakte Rutte zich uit de voeten met de mededeling dat hij vanwege de scheiding der machten niets kon betekenen. Rutte is erg goed in delegeren, vooral als het moeilijk wordt. En wie krijg je aan de telefoon als je de VVD belt? Ed Nijpels.

Op zeker moment was een hoge functionaris van Shell op bezoek bij Henk Kamp, toentertijd VVD-minister van Economische Zaken in het kabinet met de PvdA (2012-2017). De Groningse grond trilde al, maar er werd flink aardgas opgepompt; de schatkist was immers tijdens de eurocrisis leeg. Kamp gaf door hoeveel miljard kuub aardgas er het komend jaar zou moeten worden afgetapt, aangezien het ministerie dat vaststelt. Meteen erachteraan zei hij dat hij niet kon instaan voor de veiligheid in Groningen, maar dat Shell wel aansprakelijk was. De Shell-functionaris ontplofte en zei dat als de vlag er zo bij hing, hij onmiddellijk zijn biezen zou pakken. Waarop Kamp schielijk liet weten dat dat natuurlijk niet de bedoeling was.

Joris Thijssen: zegen voor het land. Beeld Linelle Deunk
Joris Thijssen: zegen voor het land.Beeld Linelle Deunk

Dit soort ervaringen hebben Shell tot de overtuiging gebracht dat je aan de Nederlandse overheid niets hebt. Nu stelt minister Stef Blok teleurgesteld vast dat hij pas zondag werd gebeld over het vertrek van Shell. Op zijn beurt moest Shell een paar weken geleden uit de krant vernemen dat pensioenfonds ABP zijn aandelen Shell gaat verkopen.

Shell weg, Unilever weg. Sommigen zullen het vieren als een overwinning op het neoliberalisme. De keerzijde van de medaille is de toenemende moralisering van de Nederlandse politiek. Die hangt weer samen met de versplintering – een Tweede Kamer vol dwergpartijtjes die zo hard mogelijk schande roepen. Tragisch voorbeeld is de Partij van de Arbeid, nog onder Wim Kok een volkspartij die strategisch nadacht over het landsbelang. Nu is de PvdA een kleine gewetenspartij, met Joris Thijssen, voorheen baas van Greenpeace, als klimaatboegbeeld. Thijssen twitterde over de verhuizing van Shell: ‘Wat een zegen voor het land.’ Er was in de partij nog precies genoeg schaamte om de tweet fluks te verwijderen. Het is politiek op het niveau van de Keukenkampioen-divisie. De serieuze afwegingen laten we graag over aan de grote landen. Het vertrek van Shell zegt minder over Shell dan over het allengs krimpende Nederland.