Het verdwenen lijk van Atlantis

HET VERHAAL van het in zee verzonken Atlantis, dat door Plato in de wereld is gebracht, spreekt al eeuwenlang tot de verbeelding....

En het inspireerde in 1919 Pierre Benoit tot het schrijven van L'Atlantide, dat hem de grote romanprijs van de Académie française heeft opgeleverd. Ook wetenschappers en nog meer pseudo-wetenschappers zijn door de ondergang van Atlantis gefascineerd geraakt. Velen van hen zijn op zoek gegaan naar sporen van het verloren continent, dat volgens Plato groter was dan Klein-Azië en Afrika te zamen. Bij die speurtocht raakte men overigens steeds verder verwijderd van de plek waar Plato zelf Atlantis had gesitueerd.

Voorbij de zuilen van Hercules (dat wil zeggen de Straat van Gibraltar), ergens in de Atlantische Oceaan, daar had het eilandenrijk gelegen dat eens in zijn overmoed de strijd tegen heel Europa en Azië had aangebonden en dat die gebieden ook zou hebben onderworpen, als niet de heldenmoed van de Atheners de opmars tot staan had gebracht, aldus Plato in zijn Timaeus.

Hij had dit verhaal, naar eigen zeggen, van anderen, die het op hun beurt in Egypte hadden vernomen. Plato vertelt verder dat op een kwade dag geweldige aardbevingen en overstromingen niet alleen heel Athene hadden weggevaagd, maar ook het rijk van Atlantis in zee hadden doen verzinken. Dit alles zou zich ongeveer negenduizend jaar vóór zijn eigen tijd hebben afgespeeld.

Alleen al op chronologische gronden is het onzinnig het door Plato (427-347 voor Christus) doorvertelde relaas strikt letterlijk als een historische gebeurtenis op te vatten. Maar dat heeft sommige lieden er niet van weerhouden toch op zoek te gaan naar het verloren rijk (waarvan Plato in zijn Critias een nadere beschrijving heeft gegeven).

In The Sunken Kingdom - The Atlantis Mystery Solved van de Engelsman Peter James worden dergelijke theorieën uitvoerig besproken en wordt de onhoudbaarheid ervan vakkundig aangetoond. Enkele speurders naar Atlantis beseften dat een al te letterlijk nemen van Plato's tekst zou leiden tot absurditeiten. Maar daar vonden zij wat op. De tekst kon immers best een klein beetje veranderd worden. Als men nu eens aannam dat Atlantis niet negenduizend jaar voor Plato's eigen tijd was vergaan, maar slechts negenhonderd jaar, dan was het chronologisch probleem toch de wereld uit? Anderen lieten zich aan de tekst zelf nauwelijks iets gelegen liggen en probeerden tussen de regels door Plato's diepere bedoeling te achterhalen. De kern van de zaak was deze: een hoge beschaving was ten onder gegaan. Naar zo'n beschaving moest men zoeken. Vond men die, dan had men ook Atlantis gevonden.

En men heeft dit Atlantis gevonden. Of liever, meer dan één - James weet er in zijn boek boeiend over te vertellen. Kreta, waar in het begin van de twintigste eeuw Sir Arthur Evans de resten van de Minoïsche beschaving had blootgelegd, leek tot in de jaren zeventig de beste papieren te hebben. Een vloedgolf na een vulkaanuitbarsting op het naburige eiland Thera zou aan het rijk van koning Minos op Kreta rond 1500 voor Christus een eind hebben gemaakt. Klopte dat niet prachtig met het verhaal over de ondergang van Atlantis bij Plato? Maar helaas, ook onder deze theorie werd de bodem weggeslagen.

In het eerste gedeelte van The Sunken Kingdom vertelt Peter James op onderhoudende wijze over de nu al eeuwen durende speurtocht naar Atlantis. Zijn behandeling van de verschillende theorieën is niet uitputtend, maar wel verstandig en vlot geschreven. James verwerpt, terecht, alle tot nu toe ondernomen pogingen om Atlantis ergens te lokaliseren.

Maar dat is slechts de opmaat tot het eigenlijke onderwerp van zijn boek: de verdediging van een geheel nieuwe visie. James meent namelijk zelf het raadsel van Atlantis te hebben opgelost. Volgens hem moet er een in het tweede millennium voor Christus verzonken stad liggen in het westen van Turkije, op de bodem van een bergmeer in de buurt van Izmir.

Het zal duidelijk zijn dat James, net als vele van zijn voorgangers, naar tijd en plaats ver is afgedwaald van het door Plato vertelde verhaal. Alleen de kern daarvan heeft hij overgehouden en het heeft heel wat redeneerkunst gekost om de rest in de gewenste richting om te buigen. Dat hij de kern van Plato's uitweiding over Atlantis als historisch betrouwbaar beschouwt, heeft hij gemeen met alle andere 'Atlantologen'. Het is tevens het zwakke punt in elke redenering. Het Atlantis van Plato is net als de Hel van Dante en het Eiland van Robinson Crusoë een literaire fictie.

Betekent dit dat we The Sunken Kingdom zonder meer kunnen afdoen als weer een van die overbodige boeken waar de mensheid niets aan heeft? Die conclusie zou te voorbarig zijn. James heeft een spannende detective geschreven. Het lijk is niet gevonden en zal ook nooit worden gevonden. Dit laatste bestrijdt James uiteraard. Volgens hem is het wachten slechts op een nieuwe Heinrich Schliemann om zijn gelijk daadwerkelijk aan te tonen.

Hans Teitler

Peter James: The Sunken Kingdom - The Atlantis Mystery Solved.

Jonathan Cape, import Nilsson & Lamm; ¿ 59,80.

ISBN 0 224 03810 9.

Meer over