Het veranderen universum

Pianist, componist en bandleider Sun Ra (1914-1993) beweerde dat hij van Saturnus kwam om de zwarte bevolking te redden. Maar hij was ook een begenadigd muzikant, aan wie nu in Tilburg een eerbetoon wordt gewijd....

Hij was de mafste muzikant die op deze planeet rondliep. Zijn orkest tooide zich in krankzinnige glitteroutfits, zijn muziek was all over the place en zijn theorieën waren niet te volgen. Hij was dan ook maar tijdelijk op bezoek op aarde. Sun Ra kwam van Saturnus, beweerde hij.

Het is makkelijk om pianist, componist en bandleider Sun Ra af te doen als een halve gare – zeker als je zomaar op een plek in zijn ruim tweehonderd platen tellende oeuvre instapt. Pak de verkeerde cd en je hoort onsamenhangende, valse herrie. In combinatie met vage repeterende teksten als ‘zoom zoom, there’s the moon’ en kostuums van aluminiumfolie, plakband en goedkope feestartikelen wekt dat geen al te beste eerste indruk.

Maar Sun Ra was een uitzonderlijk begaafd muzikant met een grote invloed. Een ware cultheld. Hij heeft beeldschone toegankelijke muziek gemaakt, zijn concerten waren intense belevenissen.

Die vele obscuur klinkende cd’s zijn er niet alleen omdat Sun Ra op zijn eigen label Saturn alles heeft uitbracht wat maar kon, maar ook omdat er over de hele wereld nog altijd duizenden liefhebbers zijn die al die opnamen willen horen. De invloed van Sun Ra reikt tot George Clintons Parliament en Funkadelic, Lee ‘Scratch’ Perry, John Coltrane, flink wat Japanse bands, Sonic Youth en Jimi Tenor.

Vijftien jaar na de dood van de leider bestaat het Sun Ra Arkestra nog steeds. Onder leiding van de 84-jarige altsaxofonist Marshall Allen zal het orkest vanaf maandag een week te gast zijn op het groots opgezette, extreem alternatieve Tilburgse festival ZXZW. Elke avond belicht het Arkestra in jazzclub Paradox een andere periode uit het oeuvre van Sun Ra. Daarnaast is er een tentoonstelling met handgemaakt artwork en parafernalia en zijn er filmvertoningen en lezingen. Het is het meest uitgebreide eerbetoon dat hem ooit te beurt is gevallen en misschien wel de laatste kans om een glitter mee te pakken van de Ra-geest, voordat hij voorgoed verdampt in het universum. De orkestleden zijn oud en de muziek van Sun Ra wordt nauwelijks uitgevoerd door andere bands. Dat komt door de ongebruikelijke manier waarop Sun Ra de muziek en zijn orkest benaderde.

De in 1914 geboren Herman Poole Blount was als jongen een bijzonder getalenteerde pianist. Hij kon improviseren en leerde zichzelf in een mum van tijd van blad lezen. Hij speelde alles, van Mozart tot blues. Maar zijn interesse lag vooral bij boeken. Hij verslond alles waarop hij als zwarte jongen in het gesegregeerde Birmingham in de staat Alabama maar de hand kon leggen. Hij was vriendelijk, stil en een beetje op zichzelf. Later zou hij verklaren dat hij in een soort beschermende luchtbel leefde. Van racisme en andere vervelende zaken kreeg hij niets mee omdat hij alleen maar met andere zwarte kinderen omging.

Herman rolde door zijn talent als vanzelf het muzikantenleven in. Hij noemde zichzelf Sonny en speelde in stripclubs en bars en leidde wat los-vaste eigen bands. In 1946 werkte hij in Chicago als arrangeur en pianist bij een van de meest invloedrijke bigbandleiders van die tijd: Fletcher Henderson, een man die hij bewonderde. De invloed van Hendersons subtiele orkestmuziek zou altijd in Sonny’s bands blijven doorklinken.

Begin jaren vijftig legde hij de basis voor wat zijn Arkestra zou worden. Zijn groep speelde aantrekkelijke bopnummers, met destijds ongebruikelijke instrumenten waaronder elektrische piano, percussie, pauken en fluit en met een stevige diepe basis van twee baritonsaxen en trombone. Sun Ra koos steengoede muzikanten voor zijn bands, zoals tenorsaxofonist John Gilmore en baritonsaxofonist Pat Patrick, die hem net als Marshall Allen decennialang trouw zouden blijven.

Terwijl het bepaald geen doorsnee gig was om bij Sun Ra in het orkest te zitten. ‘Als je een fout maakt, kan dat het universum veranderen’, zei de orkestleider. Dat betekende dus oefenen, oefenen en oefenen van de lastige, structureel afwijkende composities van Ra. De musici woonden in één huis en studeerden de hele dag op het materiaal dat Sun Ra aan de lopende band schreef (nog altijd woont Marshall Allen met enkele musici in een vervallen pand in Germantown bij New York). Zaken waarmee de meeste jazzmuzikanten zich bezighielden zoals drank, drugs en vrouwen waren taboe. Die behoorden tot het aardse tijdperk.

Dat klinkt superstreng, maar Sun Ra was de vriendelijkheid zelve. Tussen alle kakofonie en wilde improvisaties in zijn orkest was hij doodkalm. Een eenzame figuur die zijn band leidde met een mysterieuze humor die iedereen bij de les hield. Als je als muzikant de kantjes ervan afliep, kon het zijn dat je de volgende dag in de tourbus op een rottige stoel zat. Dat kon ook toeval zijn, maar je wist het nooit zeker.

Geld was er nauwelijks, individuele verdiensten werden verdeeld onder de groep. Af en toe deed Sun Ra wat commerciële klussen, wat tot materiaal heeft geleid waar liefhebbers nu van smullen. Er waren matig succesvolle doo-wopgroepjes en in de jaren zestig nam hij met een deel van zijn Arkestra een lekker ordinaire plaat op met Batmansurfblues.

De luchtbel waarin Sun Ra als kind had geleefd, was op dat moment allang geknapt. Hij had te maken gekregen met de negatieve kanten van de maatschappij, met het dagelijkse racisme in de Verenigde Staten. Maar hij koos ervoor de bubbel kunstmatig in stand te houden door zich bewust terzijde van de maatschappij op te stellen.

Hij verkondigde dat hij afkomstig was van Saturnus en via het oude Egypte naar de aarde was gekomen om het menselijk ras te verlichten, de zwarte bevolking te redden en mee te nemen naar zijn planeet. Het gegeven vormde later de basis van de film Space is the Place uit 1974, een wonderlijke low budgetcombinatie van sciencefiction en blaxploitation met Sun Ra in de hoofdrol.

Samen met de happeningachtige concerten uit de jaren zestig met dans en beeldende kunst, die in het teken stonden van ruimteschepen aangedreven door muziek en interplanetaire creatieve systemen, maakt het Sun Ra tot de grondlegger van het Afrofuturisme. Het is een kleine, maar krachtige stroming die navolging vond bij Parliament/Funkadelic en tegenwoordig bij DJ Spooky.

Afrofuturisme was een flirt met onzin, en tegelijk bloedserieus. Sun Ra wist en voelde dat hij als zwarte in de ogen van het merendeel van de mensen eigenlijk niet meetelde. Dus deed hij ook niet mee, maar wel op zijn eigen manier. Hij koos ervoor niet van deze wereld te zijn. Later zou David Bowie met Ziggy Stardust & The Spiders From Mars op een vergelijkbare manier de onthechtheid van zijn generatie verbeelden.

Sun Ra creëerde een beeld waarbij het zwarte volk aan de basis stond van een geavanceerde, hyperintelligente samenleving die beschikte over de modernste techniek. Niet voor niets koos Sun Ra voor Saturnus, de zwartste van alle planeten. En Egypte kende de vroegste zwarte beschaving, die door de blanke Romeinen werd vernietigd. Daarbij gebruikte hij zijn enorme kennis van uiteenlopende religies, geschiedenis en etymologie om een spel te spelen met woorden: ‘Blacks are considered worth nothing. That makes them priceless.’ Sun Ra had kort contact met The Black Panthers en Nation of Islam, maar kon zich toch niet in hun militante gedachtengoed vinden.

Opvallend genoeg had het Sun Ra Arkestra het grootste succes bij een wit publiek. Vooral in Europa, waar hij in de jaren tachtig grote spektakelshows gaf met vuurspuwers en acrobaten. Aan het eind van zijn leven greep de orkestleider weer terug naar behapbare blues en swing, naar eigen zeggen om het jongere publiek te leren waar de far out muziek van het Arkestra uit voort was gekomen.

Sun Ra liet zien en horen dat we ondanks de vele eeuwen beschaving en technische ontwikkeling nog altijd in een primitieve wereld leven. Tegelijk bood hij een mentale ontsnapping. ‘Als mensen besluiten dat ze nooit geboren zijn, kunnen ze ook niet doodgaan.’

Terwijl hij door het publiek heen liep, brulde hij in de oren van verbouwereerde bezoekers: ‘Are you willing to give up your death for me?’

Meer over