Het tekort van Bondgenoten

Bij fusiebond FNV Bondgenoten is de chaos compleet. Een tekort op de begroting dwingt het bestuur een keihard saneringsplan door te voeren....

door Gijs Herderscheê

GROOTSE plannen, hoogmoed, chaos, slopende ziekte, broedertwist en troonpretendenten. Het amateurtoneel van FNV Bondgenoten heeft alle ingrediënten in huis voor een waar koningsdrama.

De openingsscène, een jaar geleden: grootse plannen worden gepresenteerd. De verouderde vakbondsorganisatie zal worden omgevormd tot een modern bedrijf. Met trompetgeschal en eigentijds, bombastisch theater fuseren vier FNV-bonden tot FNV-Bondgenoten. Een bejubelde doorbraak in de vakbondsgeschiedenis, een sprong naar grotere eenheid.

Een nieuwe, jonge garde van bestuurders neemt de leiding in de bond. Henk Krul (52), voorzitter van de Industriebond, werd de baas, gesecondeerd door gelijkgezinde veertigers uit de fusiebonden.

Nu, een jaar later, is Krul uitgeschakeld door een slopende ziekte. Bij Bondgenoten is de chaos compleet. Een reusachtig tekort op de begroting is het resultaat. Er is ongeveer veertig miljoen gulden meer uitgegeven dan gedacht, een kwart van de begroting. Niets aan de hand, voorlopig: de bond heeft 700 miljoen in kas. Maar toch. Om de begroting sluitend te maken, wil het bestuur een kwart van het personeel kwijt. Liefst zonder gedwongen ontslagen, dat wel.

De sfeer is dan ook om te snijden bij Bondgenoten. Gestaalde vakbondsbestuurders, nooit te beroerd om het kabinet of raden van bestuur de wacht aan te zeggen, kruipen in hun schulp en leveren slechts anoniem informatie. Talloze samenzweringstheoriën doen de ronde.

Na de openingsscène - de oprichting van FNV Bondgenoten - ontvouwt zich een fusiedrama in twee bedrijven. En een derde en vierde bedrijf staan op de rol. Over de eerste bedrijven zijn de recensies al geschreven. 'Hoogmoed en die komt nu voor de val', analyseert de vakcentrale FNV, de koepel van FNV-bonden. De chaos bij hun grootste bond is te wijten aan mismanagement en het te snel doorvoeren van te veel veranderingen tegelijk.

In het eerste bedrijf hebben Krul en zijn companen een manmoedige poging gedaan de vermolmde, vergrijsde vakbeweging in één klap te moderniseren. In twee jaar moest de klus zijn geklaard.Op 1 februari 2000 moet de 'verbouwing' zijn afgerond en het vakbondsbedrijf nieuwe stijl aan een nieuw bestuur zijn overgedragen.

De vier bonden, die elk een eigen werkwijze hadden, zijn na de fusie volledig door elkaar gehusseld. Hun traditionele taken zijn gesplitst. De bond doet zelf de collectieve belangenbehartiging, zoals het afsluiten van CAO's en sociale plannen. Voor problemen van individuele werknemers is een apart bedrijf opgericht, FNV Ledenservice. En voor het beheer van de infrastructuur, zoals auto's en huisvesting, is het bedrijf FNV Diensten opgericht.

Het opnieuw onder dak brengen van het duizendtal werknemers leverde hilarische taferelen op. De werkplek van vrijwel elke werknemer verhuisde. Telefoons waren niet aangesloten, computers deden het niet, post kwam niet aan en niemand scheen nog te weten waar collega's gehuisvest of te bereiken waren.

Door krapte op de kantorenmarkt waren niet meteen de zeven grote 'regiokantoren' en zeventig 'inloopkantoren' in het land beschikbaar, die Krul en zijn makkers voor ogen stonden. Met de werknemers moest daarom worden geschoven. Gebouwen werden verkocht en meteen weer teruggehuurd. De 'blauwe badkuip', het trotse, Amsterdamse kantoor van de vroegere Industriebond FNV dat door de legendarische Arie Groenevelt voor dertig miljoen gulden werd neergezet, werd voor twaalf miljoen verkocht en voor hetzelfde bedrag teruggehuurd voor de komende tien jaar. De verhuiscarrousel kost meer geld dan gedacht, hoeveel meer is niet duidelijk.

Door die carrousel raakten de werknemers van FNV Bondgenoten het zicht op het werk, op elkaar en op de buitenwereld kwijt. Bestuurders waren onvindbaar voor hun opponenten, de werkgevers, en voor de kaderleden die juist de spil moeten vormen van de nieuwe bond. Het zijn deze kaderleden die de inloopkantoren gaan bemannen, die meedoen met CAO-overleg en in de bedrijven de bond vertegenwoordigen. Nog haken zij niet massaal af. 'Maar als dat gebeurt, is dat het begin van het einde', weet een bondsstrateeg.

Wel valt de ledengroei tegen. Volgens de begroting moest de achterban met vijftienduizend groeien, de aanwas bleef echter steken op 2728 leden, 0,6 procent. Een financiële domper voor FNV Bondgenoten, bovenop de extra verhuiskosten.

Het slot van het eerste bedrijf was een paukenslag: de uitbarsting van de frustraties in de bond. De bondswerknemers stelden een Zwartboek op over alle denkbare praktische klachten. De ondernemingsraad startte procedures bij de rechter, uiterst pijnlijk voor een vakbeweging die zelf opkomt voor de belangen van de arbeider. Nog pijnlijker was het dat de OR gelijk kreeg en de verhuizingen daardoor werden opgeschort.

Op 2 juli vorig jaar werd een protestdag georganiseerd om lucht te geven aan het ongenoegen. Voor september was een staking afgekondigd. 'Toen was de sfeer om te snijden', zegt Bé van der Weg, oud-voorzitter van de Industriebond FNV en nu 'gewoon' werknemer van Bondgenoten. 'In het najaar ging het een stuk beter.'

Na de zomervakantie opende het tweede bedrijf. De staking kon worden vermeden door de tegemoetkomende opstelling van het bondsbestuur, dat prompt de rekening kreeg gepresenteerd. In het late najaar werd duidelijk dat de fusiekosten uit de hand liepen. Dat bleek niet uit de uitgaven, maar uit de plannen voor 1999, legt bestuurder Cees de Wildt uit.

Hij is door zijn collega's uit het bestuur naar voren geschoven om de sanering te leiden. Hij geniet nog vertrouwen bij de bond. De zet past in de vakbondstraditie die bol staat van de intriges. De Wildt zit nu met de zwartepiet. Dat vreet aan het vertrouwen en maakt hem voor de bond net zo schuldig aan de chaos als de andere companen van Krul.

In welke financiële chaos Bondgenoten verkeert, bleek De Wildt uit de begrotingen voor 1999. 'Die kwamen uit op ruim 220 miljoen gulden, vijftig miljoen meer dan de inkomsten. Dat is door schrappen teruggebracht tot veertig miljoen', weet hij.

Wat er in 1998 uit de kas is verdwenen, is nog gissen. Hoofdoorzaak: de administraties van de vier bonden sloten niet op elkaar aan. Rapportages over inkomsten en uitgaven ontbreken. De Wildt: 'Er wordt nu hard gewerkt aan één systeem.'

Ook het bestuur is met zijn lankmoedige beleid debet aan het tekort. Onrust werd afgekocht met mooie regelingen. Een ruimhartig sociaal plan bij de fusie, een fraaie CAO voor de bond. De werknemers van ledenservice die weigerden te verkassen naar het afgesplitste, nieuwe bedrijf mochten bij de bond blijven. Dat leverde de bond 48 extra werknemers op. 'Nog afgezien van het vrijpostige aannamebeleid van afdelingen', vult De Wildt aan. Hoeveel mensen er precies bij de bond werken, is onduidelijk. Hij houdt het op 940.

De extra verhuiskosten, de gsm-telefoons en de state-of-the-art laptops voor bestuurders leverden volgens De Wildt geen noemenswaardige tegenvallers op. 'Daarvoor was twintig miljoen gereserveerd.'

Uit die pot worden ook de interim-manager personeelszaken betaald en automatiseerders die de administraties van de vier bonden aan elkaar koppelen. En zelfs de leden gaan niet vrijuit: zij houden vast aan hoge jubileumuitkeringen voor trouwe leden. Een dure grap - 12 miljoen per jaar - voor een bond met een vergrijzend ledenbestand.

De Wildt opent nu met zijn saneringsplan het derde bedrijf van het koningsdrama bij FNV Bondgenoten. Hij wil banen schrappen en reorganiseren tegelijk.

'Tachtig procent van de kosten zijn personeelskosten. We moeten nu bezuinigen. Dat gaat ten koste van het personeel, hoe pijnlijk ook', concludeert De Wildt. Hem lijkt het vertrek van een kwart van de werknemers, 250 mensen, noodzakelijk. Bé van der Weg nuanceert de ingreep. 'Toen ik voorzitter van de Industriebond FNV werd, waren daar ook honderd man te veel. Die constatering veroorzaakte vergelijkbare onrust. Maar binnen een jaar was het probleem opgelost: mensen vertrokken zelf, anderen schoven door.'

Met een reorganisatie wil De Wildt de bond klaarstomen voor de 21ste eeuw. Een directeur moet de organisatie gaan leiden, afdelingsmanagers krijgen een budget, bestuurders die de bondsstrategen raadplegen kunnen declaraties tegemoetzien en voorlichting wordt weer agitatie en propaganda. De bond, vorig jaar al gekscherend een bondsbedrijf genoemd, verzakelijkt.

Het zijn stuk voor stuk uiterst gevoelige punten bij de FNV. Zo had de Industriebond nooit een directeur. 'Wij wilden als bestuurders met twee poten in de organisatie staan', zegt Van der Weg. De algemeen secretaris van de bond was ook directeur en daardoor de machtigste man in de bond. 'Dat kon ook, want het bestuur kwam voort uit de organisatie en kende de collega's van haver tot gort.' Deze traditie is de fusiebond opgebroken. Vier bonden met vier culturen werden een voor Nederlandse begrippen groot bedrijf, bestuurd door primi inter pares, eersten onder hun gelijken. 'Dat maakt ons geen amateurs', zegt De Wildt afgemeten.

De bond wil fors bezuinigen op de kosten van FNV Magazine, de trots van vakbondsjournalisten omdat het blad niet kritiekloos over vakbondswerk schrijft. Maar de bond, niet te vermurwen, wil voortaan voorlichting over de goede werken per bedrijfsgroep. De Wildt concludeert dat 'aan die bezuiniging niet valt te tornen'.

Met het sanerings- en reorganisatieplan is de opmaat voor het derde bedrijf gegeven. De ruzies over de uitwerking wachten op een uitbarsting. Werknemers van de bond, gewend aan het hanteren van geheime agenda's, coups en intriges, bezien de plannen met wantrouwen. 'Er wordt een crisissfeer gecreëerd om besluiten door te drukken. Als er al een tekort is, zijn zij verantwoordelijk. Zij zaten erbij en keken ernaar', galmt het in de wandelgangen.

Het knaagt aan het vertrouwen in het bestuur. Krul zag de bui al hangen. 'Als mijn vertrek bijdraagt aan het oplossen van het tekort, ben ik nu weg', zei Krul in januari. Nu hij geveld is door ziekte, wordt in de bond al druk gespeculeerd over het nieuwe bondsbestuur. 'Het is tekenend dat vier mannen in het bestuur de taken van Krul hebben overgenomen. De drie vrouwen zijn kaltgestellt', signaleert een potentiële kandidaat vilein.

Van der Weg heeft het allemaal al eens meegemaakt. 'Ook al zou morgen het hele bestuur worden vervangen, de bond gaat gewoon verder. Er is kwaliteit genoeg in huis. Of het nodig is, of het iets oplost, is iets anders.'

Dit voorjaar moeten de kandidaten zich melden voor het nieuwe bestuur dat in januari 2000 aantreedt. De Wildt heeft een verrassing in petto. 'We gaan functieprofielen opstellen. Dan weten kandidaten waar ze aan beginnen. Maar de leden kiezen. Die hebben op het congres het laatste woord.' De slotscène, het vierde bedrijf van het FNV-toneel, staat geboekt voor januari 2000.

Zie ook Kader: Sociale ANWB?

Meer over