Analyse

Het stemmenkanon van Bergen op Zoom werd opeens verdacht van fraude met volmachtstemmen

Alperen Yilmaz werd met voorkeurstemmen gekozen in de gemeenteraad van Bergen op Zoom. Maar vanwege het grote aantal volmachtstemmen deed de burgemeester aangifte van mogelijke stembusfraude. Het OM seponeerde de zaak. Maar wat is dat toch met die volmachten?

Jurre van den Berg
Alperen Yilmaz uit Bergen op Zoom.  Beeld Rebecca Fertinel
Alperen Yilmaz uit Bergen op Zoom.Beeld Rebecca Fertinel

De euforie van Alperen Yilmaz (23) duurde drie dagen. Vrijdag werd duidelijk dat de jongste kandidaat van de Gemeentebelangen Werknemers Partij (GBWP) genoeg voorkeurstemmen behaalde om, vanaf plek 23 op de lijst, een zetel te bemachtigen in de gemeenteraad van Bergen op Zoom.

Tot de gemeente maandag aankondigde dat burgemeester Frank Petter aangifte zou gaan doen vanwege een verdenking van stembusfraude. Hoewel de aangifte niet tegen Yilmaz persoonlijk gericht was, werd het gevierde stemmenkanon in de beeldvorming plots verdachte.

Dat zit zo: in twee stembureaus in Bergen op Zoom-Oost is opvallend veel per volmacht gestemd. In sportcomplex Foyer Gageldonk (20,6 procent) en de school Auris Montaal (21 procent); meer dan het gemiddelde aandeel volmachten in Bergen op Zoom (12,4 procent). En al kunnen volmachtstemmen niet gekoppeld worden aan kandidaten, juist in die twee stembureaus kregen Yilmaz en zijn partijgenoot Souhail Soutou veel voorkeurstemmen: Yilmaz 210 (van zijn 365 voorkeursstemmen), Soutou 203 (van de 433).

- Beeld -
-Beeld -

Ronselen is strafbaar

Dat patroon zou kunnen duiden op onrechtmatig handelen. Stemmen per volmacht is legaal, zolang het initiatief van de stemgerechtigde uit gaat. Een kiesgerechtigde actief benaderen om een volmacht af te geven, geldt als ronselen en is strafbaar.

Yilmaz ontkent met klem: ‘Ik ken de regels en heb me daaraan gehouden. Ik heb nooit gevraagd om, of aangedrongen op het afgeven van volmachten.’

Vorige week donderdag was hij bij het openbaar tellen van de stemmen. ‘Ik wil niet arrogant overkomen, maar het resultaat viel mij eerlijk gezegd tegen.’ De jongeman van Turkse afkomst is geboren en getogen in de volkswijk Gageldonk, een buurt met veel migranten. Hij doet er al jaren vrijwilligerswerk bij het jongerenbestuur van de moskee, organiseert voetbaltoernooien, is actief als scheidsrechter en vrijwillig straatcoach bij de lokale welzijnsorganisatie. In 2019 werd hij verkozen tot vrijwilliger van het jaar.

Anonieme melding

‘In mijn wijk ben ik een bekend gezicht’, verklaart hij de voorkeurstemmen. ‘Als ik op straat loop en er rijden vijf auto’s langs, zijn er drie die naar me toeteren.’

Behalve de numerieke aanwijzingen dat er in de twee stembureaus veel volmachtstemmen zijn uitgebracht en dat veel voorkeursstemmen naar Yilmaz en Soutou gingen, had de gemeente verder geen bewijs voor de verdenking van stembusfraude. Er zijn geen getuigenissen of signalen van het ronselen of kopen van stemmen.

Alleen maandag, tijdens de definitieve vaststelling van de verkiezingsuitslag, kwam er een anonieme telefonische melding binnen. En die kwam volgens Arjan van der Weegen, partijleider van de GBWP en winnaar van de verkiezingen, van een politieke opponent.

Stempel

Het optreden van de burgemeester en het wantrouwen jegens GBWP stak de partijleider zozeer, dat hij aanvankelijk weigerde aan de formatie te beginnen. ‘Een jonge jongen, die iets wil betekenen voor de gemeenschap krijgt een enorme stempel opgedrukt, ook in lokale media. Zonder toelichting, zonder dat iets bewezen is.’

Dinsdag deed de burgemeester inderdaad aangifte, woensdagavond al werd de zaak geseponeerd door het Openbaar Ministerie West-Brabant en Zeeland. Vanwege de gevoeligheid en de impact op de betreffende kandidaten werd het onderzoek ‘supersnel’ ingesteld, aldus een woordvoerder van het OM. Alle volmachten werden gecontroleerd en er werden verschillende getuigen gehoord (niet de kandidaten). ‘Daarbij zijn geen onrechtmatigheden geconstateerd.’

Een woordvoerder van Bergen op Zoom zegt dat de gemeente niet anders kon dan aangifte doen. Een instructie van de Kiesraad zou voorschrijven dat het gemeentelijk stembureau aangifte moet doen als er een opvallend hoog aantal stemmen per volmacht is uitgebracht. De Kiesraad weerspreekt deze lezing. Een gemeente kán aangifte doen als het aandeel volmachten in bepaalde stembureaus sterk afwijkt van het gemiddelde, aldus een woordvoerder, maar het hóéft niet.

‘Opmerkelijk’

Een onderzoek van het OM kan helpen bij het vrijpleiten van Yilmaz en Soutou. ‘Maar de zweem van onrechtmatigheid blijft om Yilmaz hangen’, zegt GBWP-leider Van der Weegen. ‘Dit beschadigt hem, maar ook onze club. Kandidaten weten: als er iets onoorbaars is voorgevallen, vliegen ze eruit. Maar je kunt je afvragen hoe ‘opmerkelijk’ die zogenaamd opmerkelijke uitslagen zijn.’

De betreffende stembureaus staan in een stadsdeel waar veel migranten wonen, aldus de partijleider. ‘Ook van de eerste generatie, die niet goed Nederlands spreken. En in migrantenkringen wordt nu eenmaal vaker met volmachten gestemd. Niet alleen in Bergen op Zoom, niet alleen dit jaar.’

Kijk maar naar het aantal volmachten in Gageldonk tijdens de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar, zegt Van der Weegen. ‘Dat was 17,3 procent, niet veel lager dan nu.’ Bovendien was destijds in winkelcentrum De Zeeland het aandeel volmachtstemmen 21,3 procent. ‘In de overwegend witte binnenstad. En toen heb ik er niemand over gehoord.’

Haagse Schilderswijk

Daarmee roert Van der Weegen een gevoelig thema aan. Want volmachtstemmen worden vaker uitgebracht door kiezers met een niet-westerse achtergrond, blijkt uit eerder onderzoek van bijzonder hoogleraar Hans Schmeets, verbonden aan de Universiteit van Maastricht en het CBS. Het gaat daarbij om 16 procent, terwijl gemiddeld genomen 10 procent van de stemmen per volmacht worden uitgebracht. ‘En dan zijn het met name mannen die voor vrouwen stemmen.’

Dat volmachtstemmen vaker gebeurt in wijken met veel migranten blijkt ook uit een analyse van de stembureaus in de Haagse Schilderswijk, waar debutant Denk 34 procent van de stemmen haalde. In tien van de elf stembureaus in de wijk was het aandeel volmachtstemmen 20 procent of hoger, met een uitschieter tot 34,1 procent volmachten in Buurthuis Sam Sam. Lager dan het gemiddelde, wat in Den Haag op 13 procent ligt, was het aantal volmachtstemmen enkel in stembureau 545, concertzaal Amare (6,6 procent). Daar werd niet Denk, maar D66 de grootste partij.

Anders dan de gemeente Bergen op Zoom ziet de gemeente Den Haag in deze statistische uitschieters echter géén aanleiding om aangifte te doen wegens mogelijke stembusfraude. Volgens een woordvoerder wijkt het beeld niet af van de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. ‘Het zijn de bij ons bekende stembureaus waar er meer dan gemiddeld gestemd wordt met volmachten.’

De Haagse Denk-lijsttrekker Nur Icar (met blauwe broek) met partijleider Farid Azarkan op campagne in Den Haag. Ook op plekken waar Denk veel stemmen haalde, werden relatief veel volmachtstemmen uitgebracht. Beeld ANP
De Haagse Denk-lijsttrekker Nur Icar (met blauwe broek) met partijleider Farid Azarkan op campagne in Den Haag. Ook op plekken waar Denk veel stemmen haalde, werden relatief veel volmachtstemmen uitgebracht.Beeld ANP

‘Niks illegaals’

De Haagse Denk-lijsttrekker Nur Icar zegt dat het in een diverse wijk als de Schilderswijk nu eenmaal gebruikelijk is om een familielid voor je te laten stemmen. ‘Ik stem zelf ook voor mijn moeder. ‘Deze stem is voor jou’, zei ze.’ In de campagne heeft Denk benadrukt dat het belangrijk is om te gaan stemmen. ‘Daar bleef het bij, niks illegaals. En als ons resultaat nu opvallend goed was, zouden misschien de alarmbellen gaan rinkelen. Maar eerlijk gezegd viel onze uitslag een beetje tegen.’

De Europese verkiezingswaakhond OVSE bekritiseerde Nederland in 2006 vanwege het al te ruimhartige volmachtbeleid. Daarna is een extra waarborg ingesteld, met de benodigde kopie van het paspoort of ID-kaart. Maar het dilemma blijft, zegt hoogleraar Schmeets. ‘Een streng systeem gaat mogelijk ten koste van de opkomst, een te soepel systeem is kwetsbaar voor fraude.’

De Kiesraad was er bij monde van de vorige directeur secretaris Melle Bakker al eens uitgesproken kritisch over. Slechts de helft van de volmachtstemmers krijgt een duidelijke instructie mee op wie te stemmen. Zodoende hebben honderdduizenden kiezers een vrije tweede of zelfs derde stem. ‘Een zo omvangrijke doorbreking van het beginsel one man, one vote lijkt niet gewenst’, schreef Bakker op politicologenblog Stuk Rood Vlees.

Belediging van de kiezer

De Kiesraad wil het het aantal volmachten per kiezer daarom terugbrengen van twee naar een. De Vereniging Nederlandse Gemeenten en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken bepleiten zelfs algehele afschaffing van de onderhandse volmacht.

Maar feit is dat stemmen per volmacht nu een legale praktijk is, zegt Arjan van der Weegen. ‘Ga wat mij betreft met mobiele stembureaus door de straten, maar wij gaan niet over het systeem. Nu hangt boven de markt: als je een volmacht afgeeft, deug je niet. Dat is ook een belediging van de kiezer.’

De opgeluchte Alperen Yilmaz probeert ondanks de ophef en aantijgingen vooral trots te blijven op het vertrouwen dat in hem is gesteld. ‘Maar natuurlijk doet de verdenking mij wat. Ik sliep er slecht van, zeker omdat ik mij in campagnetijd zo heb ingezet en weet dat ik niks verkeerd heb gedaan. Ik wil de politiek in om jongeren die zich niet vertegenwoordigd voelen een stem te geven. Maar dat wordt, gelet op hoe ik bestempeld werd, nog een hele uitdaging vrees ik.’