Het rode kruis in Junckers agenda

Maandenlang lobbyde Nederland in het diepste geheim voor een zware post in de nieuwe Europese Commissie. Maar niemand rekende op de wraak van Juncker. Hoe top-kandidaat Jeroen Dijsselbloem moest worden ingeruild voor collega Frans Timmermans.

null Beeld Foto Jean-Christophe Verhaeghen / AFP
Beeld Foto Jean-Christophe Verhaeghen / AFP

Het is donderdag 31 juli als premier Mark Rutte zich aan het eind van de middag naar Luxemburg spoedt voor een afspraak met Jean-Claude Juncker, de net verkozen voorzitter van de nieuwe Europese Commissie. Twee weken lang is Rutte dag en nacht bezig geweest met de nabestaanden en de nasleep van de neergeschoten Boeing MH17, nu moet hij zich concentreren op iets van een heel andere orde: wie wordt de Nederlandse eurocommissaris en welke portefeuilles zijn beschikbaar?

Het is een strikt vertrouwelijk gesprek dat dan ook zorgvuldig buiten de openbare agenda van de premier is gehouden. 'Geen ruis op de lijn', is de leidraad bij de kabinetsstrategie om een zware portefeuille in de nieuwe Commissie binnen te slepen. 'Kaarten tegen de borst.' Alles wat uitlekt, kan de kansen van de kandidaten omver kegelen. Het clubje dat Rutte bijstaat in deze missie, is dan ook klein en select.

Rutte wordt hartelijk ontvangen door zijn Beneluxvriend Jean-Claude, die hij nogmaals feliciteert met zijn benoeming. Het daarop volgende onderhoud voelt echter als een koude douche. 'Ontnuchterend', zoals een betrokkene zegt. Ja, Juncker beaamt dat hij de Commissie in clusters wil opdelen, maar zwijgt verder in alle talen over een verdeling van de portefeuilles. Behalve dan - ijswater uit de douchekop! - dat de Franse oud-minister Pierre Moscovici de post economische en monetaire zaken krijgt.

In één klap is de door Nederland zo begeerde Europese topbaan achter de horizon verdwenen. Weg droombaan voor de Nederlandse kandidaat minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem. En dat had natúúrlijk, verzekert Juncker, echt helemaal niks en niets te maken met de opmerking over zijn vermeende alcoholisme begin dit jaar door Dijsselbloem.

Hoe pijnlijk en confronterend ook, het afschieten van Dijsselbloem als kandidaat voor de Commissie kan voor Rutte niet als een verrassing komen. Zijn raadsadviseur voor EU-zaken Lesley d'Huy, heeft ruim een maand eerder van haar Brusselse gesprekspartners te horen gekregen dat Juncker een groot kruis achter Dijsselbloems naam heeft gezet. Formeel omdat hij als Eurogroepvoorzitter de redding van Cyprus slecht gemanaged zou hebben, maar dat is leuterkoek weet D'Huy van haar contacten. Het politieke doodvonnis heeft Dijsselbloem zelf getekend met zijn gewraakte drankgrap. Al kroop de PvdA'er achteruit op zijn knieën naar Echternach, bedelend om de portefeuille Meertaligheid in de Benelux, dan nog kwam hij er bij Juncker niet in. Never ever, over zijn lijk.

De Luxemburger is ongekend diep geraakt door Dijsselbloems opmerking bij Knevel & Van den Brink in januari dat Juncker een verstokte drinker is. Het is deze typering die hem het hele voorjaar zal achtervolgen tijdens zijn campagne om Commissievoorzitter te worden. Vooral de Britse pers - premier Cameron verzet zich tot het laatst tegen de benoeming van Juncker - pakt ongenadig hard en breed uit met verhalen over hoe straks een alcoholist uit een Europese dwergstaat Europa gaat leiden. Naast vele anonieme bronnen ('Hij drinkt cognac voor ontbijt.') is de enige met naam citeerbare uitspraak die steeds terugkeert die van Dijsselbloem, toch ook de voorzitter van de Eurogroep. De excuses van Dijsselbloem, privé en publiek, kunnen de publicitaire schade op geen enkele wijze goedmaken.

En dat terwijl de lobby voor de Nederlandse eurocommissaris zo goed was begonnen. Wijs geworden uit het debacle in 2009 - toen vochten regeringspartijen PvdA en CDA elkaar de tent uit om de topfunctie waardoor Commissaris Kroes (VVD) een tweede termijn kreeg - was dit keer al tijdens de kabinetsformatie afgesproken dat VVD en PvdA er geen ruzie over zouden maken. Een afspraak die PvdA-leider Diederik Samsom onmiddellijk uitlegde als dat zijn partij, na 33 jaar (!), aan de beurt was om de kandidaat te leveren. De laatste PvdA-eurocommissaris was Henk Vredeling (1977-81).

undefined

Timmermans op gesprek bij Juncker Beeld Foto EPA
Timmermans op gesprek bij JunckerBeeld Foto EPA
Jeroen Dijsselbloem bij Knevel & Van den Brink Beeld Videobeeld
Jeroen Dijsselbloem bij Knevel & Van den BrinkBeeld Videobeeld

Moordende concurrentie

Begin dit jaar wordt dit bekrachtigd en al snel staat minister Dijsselbloem boven aan de lijst. Niet helemaal van harte overigens, noch Rutte, noch Samsom ziet de populaire minister van Financiën graag naar Brussel vertrekken. Maar Nederland wil heel graag economische en monetaire zaken, de plek waar Commissaris Rehn afgelopen jaren de begrotingsteugels zo fijntjes heeft aangetrokken, met steun en instemming van Nederland.

De concurrentie voor deze portefeuille is moordend, maar Dijsselbloem heeft - als voorzitter van de Eurogroep - het perfecte profiel. Hij is bekend in Brussel en krijgt steeds meer waardering voor zijn bemiddelende rol bij financieel-economische conflicten tussen de lidstaten. Voor Den Haag is het duidelijk: je kunt beter schaken met een pion die al op het bord staat, dan een nieuw stuk inbrengen.

Wat Rutte en zijn strategieteam onderschatten, is de verbittering bij Juncker over de gewraakte drankopmerking. Het interesseert ze ook niet zo, Juncker is op dat moment louter ex-premier en ex-Eurogroepvoorzitter. En wat ze nog niet weten is de impact van de grap op diens campagne.

De echte lobby om de topbaan voor de topkandidaat begint pas eind mei, na de Europese verkiezingen. Die worden overtuigend gewonnen door de christelijk-conservatieve Europese Volkspartij waardoor hun 'Spitzenkandidat' Juncker de gedoodverfde Commissievoorzitter is. Veel enthousiasme bij de regeringsleiders voor hun oud-collega is er niet, wel verzet.

De Britse premier Cameron, zijn Zweedse collega Reinfeldt en de Hongaarse premier Orbán winden er geen doekjes om. Zij zien Juncker als 'oude politiek', oftewel: volstrekt ongeschikt om de EU van na de crisis vorm te geven. Nederland is kritisch over de Luxemburger en zit, zeker voor het Groothertogdom, in het anti-Junckerkamp. Een beeld dat bevestigd wordt door het noordelijke onderonsje begin juni in Harpsund, het buitenverblijf van de Zweedse premier, met Reinfeldt, Cameron, Rutte en bondskanselier Merkel (ook al geen vriend van Jean-Claude) in een roeibootje. Juncker zal ook dit niet vergeten.

Op 27 juni wijzen de regeringsleiders - afgedwongen door het Europees Parlement - de Luxemburger aan als Commissievoorzitter, op 15 juli krijgt hij de zegen van de parlementariërs, waarna de campagne om de topbanen in de Commissie echt losbarst. Den Haag beseft dat de eerste optie - Dijsselbloem op economische zaken - nu wel heel moeilijk wordt.

Lichtpuntje voor Rutte is, dat het Frans-Duitse plan om de Eurogroep een vaste voorzitter te geven van tafel is. Dat betekent dat Dijsselbloem ongestoord zijn mandaat daar tot juni 2015 kan uitzitten, een klemmende reden minder om hem naar de Commissie te verplaatsen. Als Rutte op 31 juli 's avonds laat, na zijn ontnuchterende gesprek met Juncker huiswaarts keert, rijpt dan ook een nieuwe tactiek in zijn hoofd: andere kandidaat, andere functie.

Het is pas dan, begin augustus, dat Frans Timmermans serieus in beeld komt als kanshebber voor de Commissie. Natuurlijk, de PvdA-minister van Buitenlandse Zaken was graag de Hoge Vertegenwoordiger voor het Europees buitenlands beleid geworden, maar die baan werd geclaimd door Italië. En in de sociaal-democratische familie legt Samsom het af tegen premier Renzi. Op 30 augustus zullen de regeringsleiders de Italiaanse minister Mogherini aanwijzen als de nieuwe EU-buitenlandchef. In die eerste augustusweken, als in Brussel bijna iedereen op vakantie is, werkt Den Haag de nieuwe strategie verder uit.

Het kabinet beschouwt Timmermans als een 'zwaar aanbod' waarvoor een 'hoge transferprijs' gevraagd kan worden, lees: een invloedrijke portefeuille. En die zoekt Rutte nu bij de clusters waarover Juncker hem een en ander uit de doeken heeft gedaan. Timmermans moet clusterhoofd annex vicevoorzitter worden, iemand met speciale bevoegdheden. Lukt dat niet, dan valt het kabinet terug op de conventionele strategie van een redelijk portefeuille (handel of energie) maar dan voor minister Ploumen.

undefined

null Beeld Foto AP
Beeld Foto AP

MH17

In die zomermaand benadert de Nederlandse EU-ambassadeur Junckers rechterhand Selmayr. Ook Juncker zelf wordt aangesproken, hij heeft wel oren naar de Nederlandse opzet. Juncker kan goed opschieten met Timmermans en heeft respect voor diens optreden in de MH17-crisis. Bovendien vindt Juncker dat Nederland mag waarmaken wat het in Brussel te pas en te onpas roept: dat er minder Europese regels moeten komen, betere ook, en dat met fors minder ambtenaren.

Zaterdagavond 30 augustus, als de leiders in Brussel bijeenzijn om een nieuwe EU-voorzitter te kiezen (de Pool Tusk) en de chef buitenland (Mogherini), bereikt Rutte buiten het zicht van de media een akkoord met Juncker. De Commissievoorzitter belooft dat Timmermans de supercommissaris voor betere regelgeving wordt, met 'doorzettingsmacht' om onwillige collega-Commissarissen bij de les te houden. Rutte reageert euforisch als hij zijn strategieteam informeert: het beste resultaat voor Nederland sinds Sicco Mansholt tijdelijk Commissievoorzitter was (maart 1972-januari 1973)! Die maandag lekt zowel de kandidatuur van Timmermans als zijn beoogde portefeuille uit via de Volkskrant, dinsdag gaat de minister op sollicitatiegesprek bij Juncker in Brussel. De daaropvolgende dagen bijt Timmermans op zijn nagels: vooral de zo gewenste 'doorzettingsmacht' voor de vicevoorzitters ligt gevoelig bij de lidstaten die een gewone Commissaris leveren, de meeste dus.

Woensdag 10 september, om 12.15 uur, maakt Juncker in een bomvolle Brusselse perszaal een eind aan de spanning. Timmermans wordt de eerste vicevoorzitter belast met betere regelgeving. 'Hij is meer dan een gewone collega', benadrukt Juncker. 'Hij wordt mijn rechterhand.' Met de macht elk ongewenst initiatief van een Commissaris te blokkeren. 'De juiste man op de juiste plek', concludeert Rutte tevreden.

Meer over