Het risico van een nieuwe topman

De opvolging van een topman kan makkelijk misgaan, blijkt bij Philips en KPN. Welke risico's loopt AkzoNobel met het vertrek van Hans Wijers?

Hoeveel ontslagen gaan er vallen bij AkzoNobel? Wanneer komen de lijken uit de kast en volgt de winstwaarschuwing, waarop de nieuwe topman Ton Büchner afstand neemt van zijn voorganger Hans Wijers en zijn eigen visie neerlegt op de toekomst van het verf- en zoutconcern, terwijl de interne kroonprinsen teleurgesteld het bedrijf verlaten? Of heeft AkzoNobel de troonopvolging wel goed voorbereid en wordt de wisseling van de wacht, die maandag officieel plaatsvond, een soepele operatie?

Dat kan natuurlijk, maar de risico's rond de troonopvolging bij grote bedrijven zijn aanzienlijk. Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat een nieuwe baas over het algemeen een licht negatief effect heeft op de beurskoers, stelt Jasper Jansen van de beleggersvereniging VEB. Er zijn wel voorbeelden waar de operatie gladjes werd afgehandeld: Dick Boer bij Ahold in plaats van John Rishton, Paul Polman na Patrick Cescau bij Unilever, en Peter Voser die de hoogste plek bij Shell innam na Jeroen van der Veer.

Maar er zijn ook voorbeelden waar de overdracht te lang duurt of anderszins niet lekker loopt. En dan kan het ook echt misgaan, zoals recent bij Philips en KPN. 'We wisten natuurlijk dat de televisietak van Philips problemen had. Maar na het vertrek van Gerard Kleisterlee bleken ook de lichtdivisie en de medische tak niet goed te gaan', zegt Jansen van de VEB. 'Er kan natuurlijk altijd een lijk uit de kast komen vallen als de topman is vertrokken, maar Philips is al toe aan zijn derde winstwaarschuwing.'

De nieuwe Philips-baas Frans van Houten, die een jaar geleden begon, kondigde in oktober een grote reorganisatie aan waarbij 4.500 banen verloren gaan, waarvan 1.400 in Nederland. Philips was te zwaar, te log en te bureaucratisch geworden. 'Dit kan zo niet langer', aldus Van Houten, die zei niet met de beschuldigende vinger naar zijn voorganger te willen wijzen.

Bij KPN nam Eelco Blok een jaar geleden het roer over van Ad Scheepbouwer, die het bedrijf van de ondergang had gered en het daarna tien jaar lang met straffe hand had geleid. Blok zat nog geen twee weken op het pluche toen hij aankondigde 4.000 tot 5.000 banen te schrappen, naast een winstwaarschuwing.

'Bij KPN is onder Scheepbouwer eigenlijk ongemerkt het hele verdienmodel verdwenen', zegt Jansen. 'Het leek erop dat de grote reorganisatie van Blok voldoende was, maar is er dit jaar alweer een winstwaarschuwing gegeven, de tweede sinds zijn aantreden.'

Soepele machtswisseling

Kan het zijn dat het risico op problemen rond de opvolging groter wordt als de topman langer de leiding heeft gehad? Kleisterlee en Scheepbouwer waren tien jaar de baas. 'Ik weet niet of het zo is, maar het gevoel zegt van wel natuurlijk', zegt Jansen. 'Ze zijn dingen op hun eigen manier gaan doen, met hun eigen stokpaardjes. Maar aan de andere kant is het altijd de vraag of de vorige topman het nou zo slecht heeft gedaan, of dat de nieuwe baas het zo slecht voorstelt. Zodat hij hard kan ingrijpen en de lasten in een keer kan nemen, om in de volgende jaren stijgende resultaten te kunnen laten zien.'

Bij een soepele machtswisseling worden de lasten evenwichtig verdeeld. Zo liet Shell-topman Jeroen van der Veer in het voorjaar van 2009, enkele maanden voor zijn vertrek, weten dat Shell de ambities op het gebied van alternatieve energie ging terugschroeven. Duurzame energie zou de komende decennia niet rendabel te maken zijn. Van der Veers opvolger Peter Voser hoefde die vervelende boodschap niet meer te brengen.

De Zwitser kondigde even later, nog voor het officiële vertrek van Van der Veer, op een bijeenkomst met tweehonderd topmanagers een grote reorganisatie aan om meer snelheid in het bedrijf te brengen. Voser zette zichzelf zo neer als de nieuwe baas, hij 'nam ownership', in vaktermen. Het krachtige optreden nog voordat hij op het pluche zat werd hier en daar gezien als een afrekening met Van der Veer, maar zou in werkelijkheid door beide heren zo afgesproken zijn.

Zo'n soepel, goed voorbereid scenario stond ook Philips voor ogen. Daar was ook alle tijd voor, want al in de zomer van 2010 werd aangekondigd dat Van Houten het volgende voorjaar Kleisterlee zou opvolgen. Die ruime aanlooptijd was verstandig, omdat Van Houten van buiten kwam. Hij had eerder bij Philips gewerkt, maar moest toch in al die vestigingen en al bij al die grote aandeelhouders, overheden en andere belanghebbenden wereldwijd worden voorgesteld als de nieuwe man. Maar tijdens dat proces werd de concurrentie steeds heviger, terwijl de nieuwe topman zijn strategie - Philips moest sneller - nog niet kon invoeren omdat hij nog niet aan het roer stond. Een te snelle wisseling van de wacht is dus niet goed, maar het kan ook te lang duren, zo blijkt. Overigens wordt de kernachtige aanpak van Van Houten - 'accelerate' - wel geprezen. Volgens kenners helpt zo'n korte boodschap goed om verandering te krijgen. Vooral als zo'n oneliner tot vervelens herhaald wordt, totdat alle werknemers er goed van doordrongen zijn.

Buitenstaander

Bij KPN was er voor de wissel al onrust in de top en erna ook. Begin dit jaar stapte de financiële topvrouw Carla Smits-Nusteling op. Dat zou iets te maken hebben met een nieuwe topstructuur bij het telecombedrijf. 'Geen goed teken, als een zo essentieel iemand als de chief financial officer opstapt', zegt een veteraan uit het bedrijfsleven. 'Vooral als het verklaard wordt met zo'n vaag verhaal over de topstructuur. Daar wordt iedere belegger wantrouwend van.' Maar hoe dominanter de baas, hoe groter het gat in het team dat hij achterlaat.

Staat zulk malheur AkzoNobel ook te wachten, nu maandag Wijers na negen jaar gaat en de van de Zwitserse machinemaker Sulzer afkomstige Nederlander Büchner komt? 'Het is opvallend dat AkzoNobel na Wijers alweer een buitenstaander aantrekt als topman. Blijkbaar hebben ze ook deze keer geen geschikt persoon in eigen huis', zegt de veteraan. De benoeming van de nieuwe topman werd in juni bekendgemaakt. Büchner handelde de zaken in Zwitserland af en kwam na de Kerst naar Nederland om samen met Wijers de overdracht in gang te zetten. 'Niet echt ruim, als je bedenkt dat Büchner overal moet worden voorgesteld. Hij heeft samen met Wijers de hele wereld overgevlogen. In China willen ze bijvoorbeeld weten met welke persoon ze zaken doen, niet zozeer met welk bedrijf. Aan de andere kant is het juist een goed teken dat de wisseling van de wacht binnen een paar maanden wordt afgehandeld. Dat kan er op wijzen dat AkzoNobel de overgang goed in de hand heeft.'

Dat hopen ook de bonden en beleggers. 'Het kan natuurlijk goed gaan, maar beleggers moeten extra oppassen bij bedrijven waar de topman wisselt. Of er komen lijken uit de kast, of de lat wordt lager gelegd door de nieuwe baas', zegt Jasper Jansen van de VEB.

Ook FNV Bondgenoten-bestuurder Ron Vos is terughoudend. 'Wijers heeft zelf al een reorganisatie aangekondigd, die 500 miljoen euro op moet leveren. Daarbij zouden vooral banen verloren gaan in de VS en Europa. Volgens mij zijn ze er nog lang niet met die 500 miljoen, dus ik hou nog wel rekening met het een en ander,'

Rest de vraag wanneer Ton Büchner 'ownership gaat nemen' bij AkzoNobel. 'Dat verschilt per persoon', zegt de veteraan. 'De een wil direct zijn stempel zetten, de ander zegt: geef mij maar een paar maanden radiostilte, en dan kom ik.'

undefined

Meer over