HET RECHT WAS MET VAKANTIE

ZOU HET recht ook wel eens met vakantie gaan? De afgelopen zomer leek het er even op. Terwijl het asfalt smolt, de bruggen ontzet raakten en Nederland uitgestorven leek, verscheen er af en toe nieuws over zaken die aan het recht voorbij waren gegaan....

Voor zover de hitte commotie toeliet, ontstond die ook. Van gerechtigheid kan geen sprake zijn. Het bedrag van vijftigduizend gulden is nauwelijks meer dan een schaamlap voor wat het slachtoffer van de BVD, de Rotterdamse ingenieur J. Wilman, zijn leven lang is aangedaan. Moet dat de genoegdoening zijn voor de roddels en verdachtmakingen, waardoor een hele maatschappelijke carrière werd geruèeerd?

Ineens komt de bedreiging van wat zo'n geheime staatsdienst kan aanrichten, wel erg dichtbij. Dan wordt weer eens duidelijk dat elke burger 'in het belang van de staatsveiligheid' object van niet te controleren smoezelarijen kan worden. De oncontroleerbaarheid zit niet zozeer in het bestaan van een vertrouwelijk dossier, maar in de wijze waarop van de geheime informatie ten nadele van burgers gebruik wordt gemaakt.

Daarvoor is niet ambtenaar x of y aansprakelijk, maar het totale systeem dat gebaseerd is op een proces met een eigen vernietigende dynamiek.

Het begint altijd met achterdocht, gouvernementeel verpakt, dan moet het wel ernstig zijn. In het tijdperk van de Koude Oorlog was er voldoende reden tot argwaan. Iemand die belangstelling voor het communisme had, was uiterst verdacht, vooral wanneer hij met gevoelige informatie in contact kon komen. Op basis van onder meer gesprekken in bedrijven, compleet met geruchten en speculaties, werden gegevens verzameld die werden doorgespeeld naar toekomstige werkgevers die vervolgens de sollicitanten afwezen. Het enkele vermoeden van een verkeerde sympathie was kennelijk voldoende.

Toen het communisme in de geschiedenis oploste, had het dossier zijn relevantie moeten verliezen. Niet echter bij de BVD. Nu werd alle energie gestopt in het toedekken van wat zich in het verleden had afgespeeld. Wilman ontdekte, nadat hij de rechter had ingeschakeld, dat er van hem een dossier was aangelegd. Het gevecht tegen ambtelijke molens begon. De bureaucratie bombardeerde hem tot querulant.

Vanaf dat moment gaat het niet meer om datgene waar het om moet gaan. Querulantisme wordt een zelfstandige grond om Wilman's verzoek om inzage af te wijzen. De aanleiding tot de verontwaardiging verdwijnt in de ambtelijke miezerigheid van de ontkenning: de BVD weet van niets. Het dossier raakt besmet. Geen ambtenaar durft zich nog af te vragen of het wel waar is wat wordt beweerd. Iedere behandelend ambtenaar imiteert zijn voorganger. Besmet is in ambtelijke kring echt besmet.

Zo blijkt dat een paranoèe ambtenaar met een nepgleufhoed door wat onzin-informatie in een dossier te stoppen, in staat is om iemand, daarbij geholpen door het mechanisme van het ambtelijk cumulerende ergheidsdenken tot levenslange werkeloosheid te veroordelen.

Het maakt ook helemaal niets uit welke minister er zit of welke volksvertegenwoordiger zich ermee bemoeit. Wie heeft de moed om het ongelijk van het verleden te erkennen? De politieke controle op onze staatsveiligheidsdienst is een farce. Achter de schermen van onze democratie kunnen totalitaire krachten ongestoord hun gang gaan.

Het zou een unicum zijn als de overheid eens ruimhartig de consequenties zou dragen van eigen miskleunen. Maar nee, de kleinhied van het overheidsdenken overheerst. Angsthazerij voor de precedentwerking versteent elke poging tot generositeit.

Waarom doet de overheid niet wat zij wel van haar eigen burgers verlangt? Die moeten zich keurig volgens de wet gedragen en verantwoordelijkheid nemen voor wat anderen wordt aangedaan. Als er eens wat fout gaat, mogen zij zich donderpreken in rechtszalen of infantiliserende brieven laten welgevallen. De rechtsbeleving van burgers moet zich maar aanpassen aan de schizofrene werkelijkheid van de overheid.

Wat er ook met Wilman aan de hand mocht zijn geweest, het kan niet van dien aard zijn dat dit de immense gevolgen kan rechtvaardigen. Zelf heeft hij altijd ontkend dat hij zich voor de politiek, laat staan voor het communisme, interesseerde. Misschien kan de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken eens informeren waarom de BVD wel in staat is om een individu dat geen schade aanrichtte zijn leven lang te dwarsbomen, terwijl diezelfde staatsveiligheidsdienst niet bij machte blijkt om een stelletje vrij rondlopende RaRa-terroristen op te pakken. Sportiviteit is een eigenschap die de overheid nog moet leren.

Het recht gaat nooit met vakantie. Ook niet in een land dat door commiezen wordt geregeerd.

Meer over