InterviewACM-baas Martijn Snoep

‘Het probleem met bio is dat de consument er niet voor wil betalen’

De consument wil niet extra betalen voor biologisch voedsel. Dat knaagt aan de inkomens van bioboeren, en staat daarmee de verduurzaming van de landbouwsector in de weg, concludeert de Autoriteit Consument en Markt. ‘Als de vraag naar duurzaam voedsel in Nederland onvoldoende blijft, resteert alleen krimp van de veestapel.’

Een biologische boer in dienst van Het Drentse Landschap met zijn limousins in de wei, op landgoed Rheebruggen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Een biologische boer in dienst van Het Drentse Landschap met zijn limousins in de wei, op landgoed Rheebruggen.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Met hun ronkende tractoren waren de protestboeren eind vorig jaar aan het verkeerde adres. Uit onvrede met de prijs die supers voor hun waar betaalden, blokkeerden ze distributiecentra van marktleiders Albert Heijn en Jumbo. Duizenden klanten kwamen zonder boodschappen te zitten.

Beter hadden de boeren zich direct tot die consument kunnen richten. Want het zijn niet zozeer de supers die boeren onderbetalen, maar vooral klanten die niet bereid zijn meer voor hun biovoedsel te betalen.

Dit is problematisch, concludeert de bestuursvoorzitter van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) Martijn Snoep. Met name omdat de gemiddelde consument al helemaal niet bereid is een meerprijs voor biologisch voedsel te betalen. De marges zijn voor veel bioboeren hierdoor nog dunner dan die van gangbare collega’s, en voor sommige producten zelfs negatief. ‘Dit staat de verduurzaming van de Nederlandse landbouw in de weg.’

Vandaag brengt Snoep een lijvige meerjarenstudie van ruim 250 pagina’s naar buiten, gemaakt in opdracht van minister van Landbouw Carola Schouten. In samenwerking met Wageningen Universiteit pelt de ACM in de tweede Agro-nutrimonitor af wie precies wat verdient aan zeven voor Nederland belangrijke landbouwproducten: aardappelen, uien, spruiten, peren, tomaten, melk en varkensvlees. Over een periode van drie jaar (2017-2019), met daarin een vergelijking tussen gangbare producten en biologische.

‘Het grootste dilemma dat wij blootleggen is dat de vraag en bereidheid om meer te betalen voor duurzaam voedsel onvoldoende is om voor een grote omschakeling te zorgen’, zegt hij. Die is nodig, omdat Nederland met nog geen 5 procent biologische productie ver achterloopt in Europa. Voor een succesvolle inhaalrace is overheidsingrijpen onontbeerlijk, bepleit Snoep. ‘Want met de huidige groei van de biologische productie halen we het Europese doel van 25 procent biologisch in 2030 niet.’

Jullie schetsen een tamelijk somber beeld van de productie, verwerking en handel in landbouwproducten. Vrijwel niemand in de keten verdient goed aan voedsel en al helemaal niet als het duurzaam is geproduceerd. Faalt de markt?

‘Dat marges laag zijn wil niet automatisch zeggen dat de markt faalt. Toch zien we wel degelijk dat het misgaat in deze sector. Negatieve externe effecten voor het milieu zitten niet in de prijs van gangbaar voedsel inbegrepen. Dit is een algemeen probleem met duurzaamheid in de landbouw, en wij zien dit aspect als marktfalen.’

De krenterige consument werkt door in de hele keten. Het maakt boeren huiverig voor een overstap naar bio. Ondertussen beperken melk- en vleesverwerkers vanwege gebrekkige vraag het aantal bioboeren. Ligt hier niet een taak voor jullie ACM om in te grijpen?

‘De wachtlijsten voor bioboeren zijn vanuit het oogpunt van mededinging zeker een dilemma voor ons. Die beperken de concurrentie onder biologische producenten. Aan de andere kant is de prijs voor bio hierdoor wel op een redelijk niveau, wat goed is voor de boeren die al biologisch zijn. Als wij zeggen: die wachtlijsten moeten weg, dan daalt met de grote interesse onder bijvoorbeeld melkveehouders om over te stappen naar bio de prijs voor biologische melk nog verder. En verdient helemaal niemand meer wat.

‘Voordat we ingrijpen, vragen we ons dan ook altijd af: wat zou voor de maatschappij goed zijn? We zijn nog niet overtuigd dat het helpt als we nu iets doen aan die wachtlijsten.’

Wat is jullie belangrijkste advies aan minister Schouten om tot snellere verduurzaming van de landbouw te komen?

‘Het prijsverschil tussen bio en regulier kleiner maken heeft het meeste effect. Door bijvoorbeeld subsidie te geven aan biologische producenten en de belasting te verhogen voor gangbare producten. De overheid kan ook de milieustandaarden voor alle landbouwproducten verder verhogen.’

Met driekwart van de Nederlandse landbouwproductie voor de export concurreren deze prijsverhogende maatregelen de Nederlandse boeren toch uit de markt?

‘Dit is een lastige kwestie. De invloed van internationale handel op de prijzen hier is inderdaad groot. In exportmarkten zal de vraag naar duurzaam daarom ook moeten groeien.’

Jullie concluderen zelf alvast dat het ‘onaannemelijk is dat alleen vraagstimulerende maatregelen genoeg zullen zijn’. Ook jullie lijken een krimp van de veestapel onvermijdelijk te zien.

‘Ja, want als de vraag naar duurzaam voedsel in Nederland onvoldoende blijft, resteert alleen krimp van de veestapel als je de landbouw verder wilt verduurzamen. Met als uiterst, en pijnlijk middel het onvrijwillig uitkopen van niet-duurzame boeren. Dit is natuurlijk gemakkelijk gezegd, maar voor individuele boeren is dit een hard gelag.’

Jullie kijken heel erg naar wie wat verdient. Moet je niet ook naar risico’s kijken? Die liggen bij misoogsten of dierziekten volledig bij de boer. Ondertussen moeten ze opboksen tegen grote inkopers.

‘Uit onze interviews met boeren en tuinders horen wij deze machteloosheid veelvuldig terug, maar we hebben niet kunnen vaststellen of dit terecht is.’

Toch lijkt wel degelijk sprake van oneerlijke handelspraktijken. Jullie gaan niet voor niets vanaf november handhaven op een nieuwe wet die de positie van de primaire producent moet versterken. Kan de boer zich verheugen?

‘Het klopt dat deze Europese wet boeren beter moet beschermen tegen de macht van inkopers. Late betalingen voor bederfelijk voedsel, last-minute annuleringen, eenzijdige veranderingen van (oude) contracten, gedwongen betaling voor de verspilling van producten en weigering van schriftelijke contacten moeten daarmee tot het verleden gaan behoren. De praktijk zal moeten uitwijzen of dit de boer op de lange termijn ook echt een beter inkomen oplevert.’

Martijn Snoep, bestuursvoorzitter Autoriteit Consument en Markt  Beeld ACM
Martijn Snoep, bestuursvoorzitter Autoriteit Consument en MarktBeeld ACM
- Beeld -
-Beeld -
Meer over