Het opportunisme van een mediatycoon

De mogelijke samenvoeging van de Amerikaanse kabelgigant Comcast met amusementsreus Disney tot het grootste mediaconcern ter wereld was voorpaginanieuws. De verkoop van ons eigen mediakroonjuweel PCM aan buitenlandse gegadigden viel er zelfs een beetje bij in het niet....

Terwijl er toch sprake is van een weergaloze samenklontering van mediabelangen, die wereldwijd van grote betekenis kan worden. Hughes is namelijk de grootste aanbieder van digitale (satelliet)televisie in Amerika en News Corporation is een van de machtigste mediaconcerns ter wereld. Kranten en weekbladen maken er deel van uit, maar ook het enorme Fox (televisie, film en kabel) in de VS, BSkyB in Engeland en Star-televisie in AziDe combinatie levert ongekende nieuwe mogelijkheden op om klassieke inhoud (content als nieuws, sport en amusement) te verkopen via de hottest technologie die beschikbaar is.

En dat is dan allemaal in handen van Rupert Murdoch, de man die hele generaties journalisten en politici kopzorgen heeft bezorgd. Murdoch (72 en net weer vader geworden van een vijfde kind bij zijn derde vrouw) hoort thuis in het rijtje mysterieuze mannen met mediamacht die worden verdacht van een ongekende politieke invloed: Pulitzer, Northcliffe, Maxwell, Kirsch, Berlusconi. Citizen Murdoch is hij genoemd, met een verwijzing naar de Orson Welles-film Citizen Kane over die andere pers-tycoon met politieke aspiraties, William Randolph Hearst. Als je Murdochs imposante opmars in veertig jaar overziet, is dat logisch.

Vanuit het Australische krantenbedrijf van vader Keith bouwde Rupert een mediaconglomeraat van reusachtige proporties, waarin zijn zonen het nu deels voor het zeggen zullen krijgen. Zijn activiteiten behoren tot de sterkste staaltjes in de mediageschiedenis. Bijvoorbeeld: de transformatie van het noodlijdende dagblad The Sun tot het grootste en sensationeelste tabloid van Engeland. De spectaculaire overname van de kwaliteitskrant The Times begin jaren tachtig. En de ombouw van Fox Television tot een toonaangevend netwerk met nieuws, sport, soaps en andere publiekstrekkers. Om dat laatste mogelijk te maken liet Rupert zich in 1985 zelfs tot Amerikaan naturaliseren.

Sinds enkele jaren maakt hij de ene na de andere slag op het gebied van digitale televisie, onder andere op de moeilijk toegankelijke, maar in potentie enorme Chinese markt. Zijn Star-satellietnetwerk bereikt inmiddels driehonderd miljoen kijkers in 53 Aziatische landen. Hughes Electronics gaat hem mogelijkheden bieden om eindeloze hoeveelheden digitale televisie via satellieten en set-topboxen te verspreiden.

Murdoch is dus eigenaar van een media-archipel. Dat is althans het woord dat de Britse onderzoeksjournalist Bruce Page gebruikt voor zijn semi-biografie van de magnaat. Page is zeker niet de eerste die een boek aan Murdoch wijdt, en ongetwijfeld ook niet de laatste. Of zijn boek gaat behoren tot de klassiekers in dit genre, moet worden betwijfeld. Page laat prachtige staaltjes onderzoeksjournalistiek zien over de meest geruchtmakende overnames en transformaties waarbij Murdoch betrokken was, maar de figuur Murdoch komt er erg bleekjes van af. Page is er duidelijk op uit geweest de onaangename en gevaarlijke kanten van Murdoch over het voetlicht te brengen, waarbij maar bewering ertoe lijkt te doen: Murdoch is door zijn opvoeding een autoritaire conservatief met manipulatie- en geldingsdrang geworden.

Dankzij connecties met Australische politici verkreeg hij een dominante positie op dat continent, en Margaret Thatcher zorgde ervoor dat hij in Engeland kon blijven glorin. De Bush-familie en een conservatief netwerk in de VS lieten hem zijn gang gaan. Page zal ongetwijfeld de meest recente overname van Hughes Electronics als een uitvloeisel van dat privilege zien.

Maar is het waar? Door de drammerigheid waarmee Page zijn argumentatie kracht poogt bij te zetten verliest hij aan overtuigingskracht. In machiavellisme, gehaaide deals en keiharde saneringen blinkt Murdoch ongetwijfeld uit, maar is dat zo ongewoon in de mediawereld? Zijn bedrijf is groot, maar er zijn grotere en succesvollere mediabedrijven, zoals Bertelsmann, Time Warner, Viacom/CBS en, binnenkort wellicht de allergrootste, Comcast/Disney. Kan Murdochs succes worden herleid tot louter politieke deals? Er zijn ook nog het talent, de durf en de daadkracht van Murdoch zelf. Was de ombouw van The Sun tot het meest spraakmakende tabloid in Engeland mogelijk geweest zonder het journalistieke Fingerspitzengefan Murdoch en de figuren die hij voor zijn klussen inschakelde?

En dan het vermeende conservatisme van Murdochs media. Thatcher en Bush behoren ongetwijfeld tot Murdochs bewonderaars, maar dat heeft misschien meer te maken met zijn uitbundige vertoon van free enterprise dan met zijn politieke standpunten. Die wisselden namelijk nogal eens. In de jaren zestig en zeventig schurkte Murdoch stevig aan tegen Labour in AustraliIn de jaren negentig zocht (en vond) hij overeenstemming met Tony Blair, en onlangs sloot hij met het grootste gemak contracten af met het communistische regime in China. Daaruit blijkt eerder een overdaad aan opportunisme dan aan consistent politiek gedachtegoed.

Misschien is het daarom beter om niet het vermeende conservatisme, maar het opportunisme van de mediatycoon verontrustend te vinden. Voor Murdoch telt een opvatting blijkbaar niet erg mee. Nieuws is amusement, laat hij te pas en te onpas weten - ook om zijn nog steeds voortgaande machtsuitbreiding te bagatelliseren. Maar journalisten en programmamakers met een opvatting zien juist dals een bedreiging. In de nietsontziende campagnes van Murdochs tabloids lijken journalistieke overwegingen als zorgvuldigheid en betrouwbaarheid er weinig toe te doen. Journalisten die zich daar niet naar voegen, kunnen het verder wel vergeten. Een voorbeeld: om de Chinese leiders te behagen liet Murdoch zijn boekenuitgever een kritisch boek over die leiders uit de handel nemen.

Het is de combinatie van succesvol ondernemerschap en opportunisme die wantrouwen wekt. Maar er zijn moeilijk wapens tegen te vinden, zoals blijkt uit de deals van Murdoch/Hughes en Comcast/Disney. Misschien is het voor kritische beschouwers van mediaconglomeraten zelfs onverstandig om al hun pijlen op Murdoch te blijven richten. Net zo machtig als hij zijn de niet aan personen of families gebonden multimediale concerns als bijvoorbeeld Bertelsmann in Europa (met onder andere RTL, (muziek)uitgeverijen en een keur van andere media-activiteiten) die in staat zijn hun activiteiten in alle stilte uit te breiden.

Blijft de voortgaande mediasamenklontering niet op een of andere manier in toom, dan zal wellicht ook in Nederland een keer duidelijk worden hoe eenvoudig multimediale conglomeraten het journalistieke belang ondergeschikt kunnen maken aan de belangen van grensoverschrijdende bedrijven.

Meer over