Het oerland gaat plat voor de piste

Aan de ene kant steekt Europa geld in de ongerepte Bulgaarse natuur. Maar ook betaalt Brussel de infrastructuur voor de skipistes in die gebieden....

Het sneeuwt en Bulgarije juicht. Vrouwen op naaldhakken balanceren als evenwichtskunstenaars op ijzige hobbels in de straten van Sofia.

Het dikke sneeuwpakket betekent meer toerisme en dus meer inkomsten. Vorig jaar, zonder sneeuw, was een economisch dieptepunt voor dit voormalige Oostblokland, waar de welvaart niet breed gespreid is.

Dit in tegenstelling tot de natuur. Eeuwenoude dennenbossen in topconditie, dat wel. Maar daarop hebben bepaald niet scrupuleuze investeerders een begerig oog laten vallen. En bizar genoeg helpt de EU daarbij, vertellen natuurbeschermers.

Deze zaterdag rijden bussen vol Britten van het vliegveld bij de Bulgaarse hoofdstad Sofia naar ski-oorden als Borovets en Bansko. De laatste afficheert zich als het modernste wintersportoord van heel Oost-Europa.

‘De Britten betalen 250 tot 350 pond voor een ticket, hotel en skipas en daarom komen ze in drommen’, zegt Vladimir Galabov, ecoconsulent van het bureau EcoLogic in Sofia onderweg. Langs de weg veel borden van investeerders die viersterren hotels bouwen en appartementen willen slijten aan Europese toeristen.

Machtsvacuüm

In het chaotische postcommunistische machtsvacuüm hebben de voormalige machthebbers en hun vrienden de staatseigendommen verkocht. Deze maffia, in Bulgarije de mutry genoemd, heeft zich meester gemaakt van de drugshandel en is daarna ook in onroerend goed gaan investeren. ‘Zo konden ze geld witwassen en ook nog eens flink winst maken’, zegt Galabov.

Want onroerend goed is booming business in Bulgarije. Bansko veranderde van een knus plaatsje in een druk lawaaioord, zegt Georgi Dumanov, de eerste hoteleigenaar van Bansko, wiens hotel Santo nu totaal is weggedrukt tussen de zoveelsterrenhotels en appartementen.

In Bansko is de grondprijs in 12 jaar van 5 euro per vierkante meter gestegen naar 200. ‘In 2000 hadden wij hier duizend bedden, nu 15 duizend’, zegt burgemeester Alexander Kravarov, die boven aan de top 100 staat van mensen en organisaties die de natuur in Bulgarije verpesten. Hij heeft de parkgrenzen verschoven, zodat er gebouwd kon worden in beschermde natuur, zegt het zwartboek over Bansko, gemaakt door plaatselijke natuurbeschermers.

De burgemeester is van vakantie teruggekomen om de verslaggever uit Nederland haarfijn uit te leggen dat deze vallei gelouterd is door nieuwe werkgelegenheid. ‘Wij hebben hier met 4,5 procent het laagste werkloosheidspercentage van Bulgarije. Als we onze skipistes niet zouden uitbreiden dan zou de emigratie hoog zijn. Wilt u dat ze naar Nederland komen?’

Het skitoerisme onder de 2000 meter heeft weinig toekomst, vanwege de snel smeltende sneeuw, beaamt Kravarov. ‘Ja, dat zeggen de wetenschappers, en Al Gore heeft er de Nobelprijs voor gekregen. Maar gelukkig hebben de wetenschappers ook kunstmatige sneeuwkanonnen uitgevonden, waarvan er 106 in Bansko staan en 23 in de rest van Bulgarije.’

‘We gaan onze kinderen het skiën niet afpakken. Sterker nog: we gaan de 70 kilometer skipistes uitbreiden met nog eens 40 kilometer op 5 kilometer afstand van Bankso. Daar is het vegetatiearm en dus hoeft er niet gekapt te worden.’

In de drang om snel fortuin te maken, heeft men weinig oog gehad voor de natuur. Maar als Bulgarije ergens rijk aan is, dan is het wel aan ongerepte natuur, waarin nog wilde beren en wolven leven. Gemzen hebben het nationaal park Rila tot hun habitat gemaakt. De gemzen staan symbool voor dit 81 duizend hectare grote park. Het aangrenzende nationale park Pirin (40 duizend hectare) staat zelfs op de werelderfgoedlijst van de Unesco.

Een derde nationaal park is Centraal Balkan Nationaal Park. Het is net als Rila Park onderdeel van Protected Area Netwerk ofwel Pan Parks. Dit is een Nederlands initiatief, van een Nederlandse reisorganisatie en het Nederlandse Wereld Natuur Fonds, om de laatste wildernissen van Europa te behoeden voor verval. Parken van deze klasse, die zich wat betreft kwaliteit en service kunnen meten met de Amerikaanse nationale parken, kunnen uitgroeien tot gewilde Europese ecobestemmingen.

Marc van den Tweel van het WNF kwam afgelopen zomer briesend terug van zijn Bulgaarse reis. ‘Het is ongelooflijk hoe in een paar jaar tijd ski-oorden voor massatoerisme uit de grond worden gestampt bij nationale parken zoals Pirin en Rila. Ik snap dat mensen daar moeten leven, maar doe het skitoerisme dan in gebieden die minder prominent zijn voor de natuur.’

Wat Van den Tweel zeker niet zint, is de EU-connectie. Sinds Bulgarije als nieuw EU-lid is toegelaten, zijn ook de Europese fondsen voor infrastructuur geopend. ‘Met Europees geld worden snelwegen aangelegd. Ontwikkelingen als in Bansko zijn daardoor mogelijk geworden. Ik houd mijn hart vast voor de volgende stap, dan gaan ze daar een vliegveld aanleggen.’

Bankso’s burgemeester Kravarov spreekt verlekkerd over de 7 miljard euro van de EU, die tot 2013 naar Bulgarije komen. Uit EU-fondsen krijgt Bansko 280 duizend eruo voor de aanplant van 200 duizend notenbomen. ‘Wij hebben twee lobbyisten in Brussel zitten, die voor ons bijhouden wat er zoal voor Bankso in zit.’

Ontslagen

Enkele directeuren van nationale parken hebben hun ongenoegen over de ontwikkelingen geventileerd in Sofia, aan het adres van de verantwoordelijke minister voor Milieu en Water, Djevdet Chakurov.

Het antwoord van de minister was ontslag. Zo werd directeur Vasil Petrov van Rila park deze zomer zonder nadere verklaring de laan uit gestuurd. ‘Ik zat iemand in de weg. De minister of de economische cirkels of beide, ik weet het niet. Mogelijk zijn mijn opmerkingen over de ski-ontwikkelingen de reden’, zegt Petrov in een café in Blagoevgrad.

Dit soort opmerkingen zijn nog steeds heel riskant in de broze democratie van Bulgarije. Andere hooggeplaatste natuurbeschermers willen niet met hun naam in de krant uit angst voor repercussies. Maar hun verhalen komen steeds op hetzelfde neer. ‘Men legt skivoorzieningen aan. Dan komen de hotels vanzelf. Dan merk je dat er te veel bedden zijn, dus dan bouw je nieuwe pistes. Zo rolt men steeds meer natuur op.’

Liquidaties zijn weliswaar niet meer aan de orde van de dag, maar de macht van de mutry, die ook verbindingen heeft met de Russische maffia, laat zich gelden. ‘Daar valt niet mee te spotten. Eerst probeert de Russische maffia zich een positie in Bulgarije te verwerven. En als ze die eenmaal hebben, beginnen de problemen. Ze willen deelnemen in energieprojecten, dan willen ze land en dan de buisleidingen’, zegt een insider. Of zoals Europarlementariër en Bulgarije-expert Els de Groen (Onafhankelijken) zegt: ‘Putin koopt via Gazprom invloed in Bulgarije.’

De inmiddels geliquideerde bankier Emil Kjulev wist de Europese Bank voor Reconstructie en Ontwikkelingsbank te interesseren om skipistes in Pirin Park te ontwikkelen. Toen het kwaad was geschied en de schade aan het licht kwam, trok de Europese Bank zich schielijk terug.

Volgens voormalig parkdirecteur Petrov zijn alle illegale activiteiten gerelateerd aan de skisport. ‘Hoog in de bergen zijn ecosystemen zwak, omdat ze geïsoleerd liggen. Snijd je nu die ecosystemen door omdat je ertussen skipistes ontwikkelt, dan maak je de uitwisseling van dieren en planten onmogelijk. Wereldwijd is geaccepteerd dat je in deze fragiele situatie de biodiversiteit moet respecteren. Hier niet.’

Het voordeel van het EU-lidmaatschap is volgens natuurbeschermers dat Europese regels nu ook in Bulgarije van toepassing zijn. Via Brussel kan bescherming afgedwongen worden voor vogels, zeldzame en bijzondere planten en dieren en de Europese natuurgebieden samengebracht in Natura 2000. ‘Het wordt moeilijker om de wet te schenden’, zegt Petrov.

‘We zitten nu in een hogere trap van het gevecht om de natuur’, zegt de ontslagen directeur. ‘Er wordt minder omgekocht. Het gaat nu op een meer sophisticated niveau. Louche figuren zoeken politieke posities om via het parlement natuurbeschermingswetten te versoepelen.’

De directeur van Pan Parks, Zultan Kun vindt het ‘pervers’ dat met Europees geld in alle nieuwe lidstaten massaal wegen worden aangelegd, waardoor er ineens allerlei kansen ontstaan voor massatoerisme. ‘Dat gebeurt dan net bij de nationale parken zoals in Bulgarije in Rila en Pirin, die ook weer met Europees geld in stand worden gehouden. Met de ene hand beschermt Europa natuurgebieden en met de andere hand vernietigt ze de natuur.’

Dat de ene hand in Europa niet weet wat de andere doet, is een bekend probleem, zegt Europarlementariër Els de Groen. Er wordt niet ‘afgestemd’ tussen de directoraten-generaal.

De Groen: ‘Bulgarije moet zich aan de afspraken houden. 33 procent van het land was aangemeld voor Natura 2000, maar dit is gezakt naar 20 procent. Ik heb geen zin om met een pot stroop rond te gaan, terwijl de Europese Commissie klakkeloos geld uitdeelt.’

Diepgaande controle op besteding van de Europese gelden is pure noodzaak, vindt De Groen. ‘De Europese Commissie moet dreigen met stopzetten van subsidies als de besteding niet goed verantwoord wordt en als de milieueffecten van investeringen ondermaats zijn.’

De Europese Commissie is echter veel te aarzelend, oordeelt De Groen in Brussel. Het is zaak dat de milieu-commissie in het Europees Parlement snel een resolutie aanneemt om de Bulgaarse natuur veilig te stellen. ‘Kettingzagen gaan sneller dan de politieke molens.’

Meer over