AnalyseRussisch-Belarussische betrekkingen

Het lot van Loekasjenko ligt in Poetins handen, en dat weet hij

De Belarussische dictator Aleksandr Loekasjenko heeft weinig vrienden meer over, behalve Vladimir Poetin. En diens steun heeft een prijs. Vrijdag ontmoeten de twee elkaar in het Russische badplaats Sotsji.

De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko (l) begroet zijn Russische ambtsgenoot Vladimir Poetin  in 2017 in Minsk. De twee zijn praktisch elkaars enige overgebleven bondgenoten. Beeld AP
De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko (l) begroet zijn Russische ambtsgenoot Vladimir Poetin in 2017 in Minsk. De twee zijn praktisch elkaars enige overgebleven bondgenoten.Beeld AP

Op het eerste gezicht lijkt er één land in de wereld laaiend enthousiast over de kaping van een Ryanair-passagiersvliegtuig door het Belarussische regime van Aleksandr Loekasjenko: Rusland.

‘Ik had nooit gedacht dat ik jaloers zou zijn op Belarus, maar nu ben ik jaloers’, zei Margarita Simonjan, de hoofdredacteur van Kremlinzender RT (voorheen Russia Today). ‘Het vadertje heeft dit prachtig gedaan.’

Rusland sprong in de bres voor Loekasjenko toen de Europese Unie maandag sancties aankondigde. De woordvoerder van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de westerse veroordeling van Loekasjenko’s vliegtuigkaping en arrestatie van een kritische journalist ‘schokkend’. Nadat verscheidene landen het luchtruim hadden gesloten voor vliegtuigen van de Belarussische staatsluchtvaartmaatschappij Belavia, sloot Rusland woensdag het luchtruim voor een toestel van Air France dat van Parijs naar Moskou zou vliegen. Donderdag hield Rusland ook een vliegtuig van Austrian Airlines uit Wenen tegen.

Maar het is de vraag of president Poetin wel zo enthousiast zal zijn over de kaping als hij deze vrijdag in Sotsji bezoek krijgt van de Belarussische dictator, met wie hij al twee decennia een ongemakkelijke relatie heeft.

Gezien Ruslands geopolitieke beleid is het niet meer dan vanzelfsprekend dat het Kremlin publiekelijk partij kiest voor Belarus. ‘Uiteraard zal Rusland Belarus nooit in de steek laten’, zei minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov een dag na de kaping. ‘We zijn altijd bereid om ons buurland en onze strategische bondgenoot te hulp te schieten. Familiebanden, een gedeelde geschiedenis en geestelijke waarden vormen de basis van onze relatie.’

Cruciale buffer

Loekasjenko is een van Ruslands laatst overgebleven bondgenoten. Bovendien is Belarus in Poetins ogen een cruciale buffer tussen Rusland en de uitdijende Navo. Dus schiet Poetin te hulp als Loekasjenko in de problemen komt door massale protesten in eigen land of druk uit het buitenland.

Repressie tegen demonstranten door Loekasjenko’s veiligheidsdiensten is wat Poetin betreft nooit een probleem geweest. Hij heeft zich niet uitgesproken tegen de opsluiting, martelingen en dood van demonstranten in Belarus. Woensdag publiceerden de Belarussische autoriteiten een video van wat de laatste momenten van leven moeten zijn van Vitold Asjoerak, een 50-jarige dissident die vorige week omkwam in een gevangenis. Een dag eerder pleegde de 18-jarige Dmitri Stachovski zelfmoord nadat agenten hem verhoord hadden wegens deelname aan een protest. In een achtergelaten boodschap hield Stachovski de autoriteiten verantwoordelijk voor zijn dood: ‘Als de morele druk op mij was gestopt, had ik niet zo’n vreselijke daad als zelfmoord durven begaan. Maar mijn krachten raakten op.’

En dus is de arrestatie van nog twee mensen – de journalist Raman Pratesevitsj en zijn (Russische) vriendin Sofia Sapega – via een vliegtuigkaping ook geen reden voor Poetin om Loekasjenko publiekelijk af te vallen.

Maar door Loekasjenko’s onbesuisde acties betaalt hij wel een steeds hogere prijs voor het bondgenootschap. Door de kaping hebben de EU en VS economische sancties aangekondigd tegen Belarus. Die zullen gericht worden tegen de staatsbedrijven waar de Belarussische economie op gebouwd is en het regime op leunt. De oppositie lobbyt bij de EU om sancties tegen de export van olieproducten, metaal, hout en kunstmestgrondstoffen – samen goed voor de helft van de Belarussische goederenexport.

Miljardenlening

Om de economie overeind te houden, bedelt Loekasjenko al langer om geld bij Poetin. Die gaf hem in september een lening van 1,3 miljard euro, terwijl Belarus nog andere leningen moet aflossen bij Rusland. Russische economen zeggen dat de aanstaande sancties tegen Belarus de Russische schatkist miljarden euro’s kunnen gaan kosten.

Wel geeft Loekasjenko’s gebedel Poetin steeds meer macht in Belarus. De Russische president dringt al enkele jaren bij Loekasjenko aan op de vorming van een uniestaat, waarbij Belarus de facto onderdeel wordt van Rusland. Loekasjenko moet dan wel instemmen met gedeeltelijke machtsoverdracht aan Poetin. De bijeenkomst vrijdag in Sotsji is al het derde overleg over de uniestaat tussen Poetin en Loekasjenko dit jaar.

‘Onze teams blijven werken aan het regelgevingskader voor de vestiging van de uniestaat’, zei Poetin na de vorige bijeenkomst, eind april. ‘Er zijn veel positieve dingen bereikt, maar we moeten het nog eens worden over bepaalde zaken.’

Loekasjenko beseft dat hij overgeleverd is aan Rusland, al lijkt hij zijn positie als alleenheerser van Belarus niet te willen inleveren. ‘Het plan is als volgt: we compenseren het verlies van relaties met het Westen door toenadering tot het oosten’, zei hij woensdag. ‘Psychologisch gezien is onze maatschappij klaar om deel te worden van het nieuwe Eurazië, als haar buitenpost.’

De bevolking wordt met Loekasjenko meegesleurd richting Rusland. Een trieste werkelijkheid voor de honderdduizenden mensen die afgelopen najaar de straat opgingen voor een democratische toekomst in een onafhankelijk Belarus.

Meer over