Het linkse antwoord op de LPF

Werd de campagne van 2002 gedomineerd door Pim Fortuyn, in de aanloop naar de verkiezingen van januari 2003 eist vooral SP-voorman Jan Marijnissen de aandacht op....

In de Amsterdamse kunstenaarssociëteit De Kring is de aanhang voor de Socialistische Partij snel groeiende. Onder de eerstejaars politicologie aan de Universiteit van Amsterdam scoort de SP het hoogst: GroenLinks is uit zijn heartland verdreven. De afdeling Amsterdam van de SP schrijft kunstenaars, advocaten en intellectuelen in als nieuwe leden. De SP is zelfs een beetje een society-partij geworden: tv-producent Harry de Winter is voor de SP, net als schrijver Karel Glastra van Loon, columnist Jan Mulder en zangeres Angela Groothuizen. Huub Oosterhuis, de man die prins Claus herdacht, gaat een boek schrijven over Jan Marijnissen. En ook Katja Schuurman heeft sympathie voor de socialistische voorman. De Socialistische Partij, begonnen als maoïstische splinter, voortgezet als partij voor de witte arbeider, is chic geworden.

De rechtse LPF domineerde de campagne van mei 2002, de linkse SP lijkt die van januari 2003 te gaan beheersen. In de opiniepeilingen staat de SP op grote winst. Maurice de Hond voorspelde deze week zelfs 22 zetels voor de SP, tegenover 10 voor GroenLinks en 25 voor de PvdA.

Zo bezien is de wraakoefening van de kiezer op Paars nog lang niet afgelopen. VVD en PvdA profiteren nauwelijks van de implosie van de LPF, de voormalige oppositie van CDA en SP des te meer. GroenLinks blijft steken, omdat de partij onder Paars te veel naar het midden trok en omdat zij geen volkspartij is. 'GroenLinks is een partij voor linkse intellectuelen. Zij weet bredere kiezersgroepen niet te bereiken', zegt onderzoeker Martijn Lampert van Motivaction.

Het is nog niet precies bekend waar die virtuele winst van de SP vandaan komt. Ongetwijfeld komt een deel van 'de mensen uit de oude wijken' die de LPF teleurgesteld de rug toegekeerd hebben. Voorzichtig schetst Lampert het volgende beeld: de LPF-kiezer uit de oude wijken komt niet opdagen of kiest voor de SP, de LPF'ers uit de (lagere) middenklasse lopen over naar het CDA. 'VVD-leider Zalm doet veel moeite om deze groep binnen te halen, maar hij wordt te veel met Paars geassocieerd. Bovendien geloven veel mensen dat hij de LPF een loer gedraaid heeft', zegt Lampert.

Het virtuele succes van de SP wordt niet alleen veroorzaakt door overlopende LPF-kiezers. Er lijkt evenzeer sprake van een verlinksing van het linkse volksdeel. De SP is zowel aantrekkelijk voor de onderkant (stevige taal, een kritische houding ten opzichte van de multiculturele samenleving) als voor de elite (een hernieuwde nadruk op idealisme en solidariteit).

In een café in Amsterdam-Zuid zitten drie kunstenaars bij elkaar. Zangpedagoge Alison Deighton (49) en schilder/graficus Betteke de Gruyter (47) zijn onlangs lid geworden van de SP, schilder Ron van den Bosch (56) is sympathisant. Veertigers en vijftigers met een links verleden die alledrie diep ontevreden zijn over de manier waarop de Nederlandse samenleving zich onder Paars ontwikkeld heeft. 'Ik ben opgegroeid in Amsterdam-Zuid, maar dat was toen nog een veel gemêleerdere buurt. Nu voel ik me er niet meer thuis. Veel yuppen en bekende Nederlanders. Die ongelooflijke verrijking die je ziet! Winkels met piepkleine truitjes voor 200 euro. Ik zie overal inhaligheid en egoïsme. Tegelijkertijd zie ik in de buurt waar ik nu woon mensen die het ongelooflijk moeilijk hebben.'

Betteke de Gruyter werd lid nadat de SP haar geholpen had in een conflict met de Sociale Dienst. Niet voor niets werd de SP groot door dienstverlening. Dat is meer dan een kwestie van goede service. De SP staat voor onbaatzuchtige betrokkenheid die haar aanhangers elders in de samenleving node missen. 'Al die commercialisering en privatisering, UPC en Nuon met die 0900-nummers waar je nooit door heen komt', zegt Ron van den Bosch. 'In de Plantagebuurt, waar veel oude mensen wonen, moest het postkantoor dicht vanwege schaalvergroting. Commercialisering gaat ten koste van de leefbaarheid', vindt Betteke de Gruyter. En Alison Deighton: 'Mijn man en ik zijn allebei freelancer met sterk wisselende inkomsten. We hebben geen auto en zijn aangewezen op het openbaar vervoer, waar de dienstverlening almaar slechter wordt.'

Pim Fortuyn gaf het culturele ongenoegen van rechts een stem, maar ook onder traditioneel linkse groepen bestaat veel onvrede. Van den Bosch ziet de SP als een antwoord op doorgeschoten individualisering: 'Veel sociale structuren zijn weggevallen. De SP biedt weer een parochiaal verband.'

De opmars van een traditioneel linkse partij als de SP is opmerkelijk. Haar koers vloekt immers met alles wat tot voor kort voor conventional wisdom werd gehouden. Het 'oud-linkse' gedachtegoed (sterke overheid, hoge belastingen, diep wantrouwen tegen de markt) zou zich niet meer verdragen met een moderne, individualistische cultuur. De burger zou geen zin meer hebben in een bemoeizuchtige overheid die voortdurend hoge rekening stuurt voor publieke voorzieningen. PvdA-leider Wim Kok gold als lichtend voorbeeld van een gemoderniseerd links. Bijna trots beschreef de vaderlandse pers hoe buitenlandse staatslieden als Schröder, Blair en Clinton ('you were first, Wim') op het Binnenhof advies kwamen inwinnen.

Maar de vergelijking met Clinton en Blair werd te gemakkelijk gemaakt, vindt politicoloog Philip van Praag van de Universiteit van Amsterdam. 'Het Angelsaksische kiessysteem is heel anders. Een partij als de SP zou daar met 15 procent van de stemmen geen enkele zetel halen. In Nederland heeft de sociaal-democratie daar wel last van. Wat je in het midden wint, kan er links weer af gaan', zegt Van Praag.

Terwijl de economie bloeide, groeide de onvrede. 'In de jaren negentig trad een vervreemding op die tot politieke apathie leidde', zegt Joop Doorman, emeritus hoogleraar wijsbegeerte en SP-stemmer. 'De mens leek een passief radertje in een groot economisch-technisch systeem.' In de nieuwe eeuw is het verlangen naar maakbaarheid weer groeiende. Mensen willen niet meer overgeleverd worden aan onpersoonlijke krachten als 'de globalisering' of 'de individualisering'. Natuurlijk is niet overal een pasklaar antwoord op, zegt Doorman, maar dat mag niet tot fatalisme leiden. 'Ik geloof dat zonder utopie geen praktische politiek mogelijk is.'

De LPF was een rechts antwoord op die vervreemding. Immigratie is geen natuurverschijnsel, betoogde Pim Fortuyn, net zo min als criminaliteit. Als we hard genoeg doorpakken, kunnen we het heft weer in eigen hand nemen. De SP is een links antwoord, vanuit de overtuiging dat ongebreidelde individualisering tot versplintering en machteloosheid leidt. Als iedereen zijn eigen gang gaat, wordt collectieve actie onmogelijk en blijven sociale problemen onopgelost. Terwijl de LPF normen en waarden vanuit het individu benadert, doet de SP dat vanuit het collectief.

Net als bij de LPF bestaat het electoraat van de SP uit een coalitie van winnaars en verliezers. Het fortuynisme trok zowel 'de mensen uit de oude wijken' als vrije jongens als Cor Eberhard of Herman Heinsbroek. De oude achterblijvers en de nieuwe elite vonden elkaar op de thema's immigratie en criminaliteit.

De SP-achterban vormt een veel klassieker coalitie. Al in de negentiende eeuw verbond het socialisme de arbeidersklasse met het idealistische deel van de burgerij. De in 1894 opgerichte Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (de voorloper van de PvdA) werd door tegenstanders smalend de Studenten-, Dominees- en Advocatenpartij genoemd. Ook toen vonden gegoede burgers dat politiek meer te bieden moest hebben dan het behartigen van de eigen belangen.

'Ik kan heel goed voor me zelf zorgen. Maar het gaat om de mensen die daar minder goed toe in staat zijn', zegt miljonair en tv-producent Harry de Winter. Een belastingtarief van 72 procent voor de topinkomens, zoals de SP voorstelt, zal hij dan ook blijmoedig ondergaan. 'Ik wil best meer belasting betalen. Mits het geld goed besteed wordt, uiteraard.'

De groeiende aanhang van de SP onder kunstenaars en intellectuelen is mede het gevolg van een slimme en bewuste campagne. Zo nam de SP vorig jaar het intitiatief voor het pamflet 'Stop de uitverkoop van de beschaving', waarin werd geageerd tegen doorgeschoten individualisme en de 'kaalslag' in onderwijs, zorg en andere publieke sectoren. Het manifest werd mede-ondertekend door niet-leden als Freek de Jonge, Dorien Pessers en Arjo Klamer. In Amsterdam maakt de SP zich druk over de inkomenspositie van kunstenaars, hetgeen de partij in deze kringen veel goed heeft gedaan. Zo raakte de SP langzamerhand haar imago van gestaald arbeiderisme kwijt.

Ze werd salonfähig en kan daardoor in het gat springen dat de PvdA op links liet vallen. 'Sinds het vertrek van Den Uyl heeft de PvdA een diffuus en modieus complex van opvattingen', vonnist filosoof Joop Doorman. 'Kok schudde zijn ideologische veren af en was daar nog trots op ook.'

Ook GroenLinks heeft veel sympathie verspeeld door te veel toenadering tot de macht te zoeken, culminerend in een zwalkend standpunt over de aanval op Afghanistan. 'GroenLinks sluit overal compromissen over. Ik vertrouw Paul Rosenmöller gewoon niet. Jan Marijnissen is tenminste consistent', zegt Harry de Winter.

Terwijl Balkenende zich over de centrum-rechtse cultuurkritiek ontfermt, ontpopt de SP zich tot hoeder van de linkse cultuurkritiek, veel helderder en krachtiger dan de PvdA. In het recente rapport De kaasstolp aan diggelen signaleert een PvdA-commissie onder leiding van Margreeth de Boer maar liefst 21 dilemma's voor de sociaal-democratie, die merendeels onopgelost blijven. Zo constateert de commissie dat de betaalbaarheid van de verzorgingsstaat een groot probleem is. Maar moderne burgers houden niet van hogere belastingen en eigen bijdragen gaan ten koste van de solidariteit. Wat te doen? De SP kent zulke twijfels niet. Gewoon de belastingen verhogen, bij de hoge inkomens valt nog genoeg te halen. Is het wereldbeeld van de SP niet al te schematisch en te simpel? Vertrouwt zij niet te veel op de overheid, die in haar ogen geen bureaucratische moloch is, maar een welwillende en zorgzame vader? En wat betekenen hogere belastingen voor de internationale concurrentiepositie van Nederland?

Zangpedagoge Deighton: 'Natuurlijk moet de economie draaien. Maar moet zij ook op dit niveau draaien?'

Schilder Ron van den Bosch: 'Wat dictaturen nooit gelukt is - alle mensen in de maat laten marcheren - lukt de consumptiemaatschappij wel. Nu loopt opeens iedereen weer met een sleutelbos om zijn nek. Vreselijk, dat voorgekookte bestaan.'

Meer over