Het leven is voor alle leeftijden

Ondanks de vergrijzing zijn ouderen in de maatschappij nauwelijks zichtbaar. Toch is er, vooral in het bedrijfsleven, van een herwaardering sprake, meent Ger Tielen....

Ger Tielen

We leven langer en vitaler dan welke generatie ook vóór ons. 'Fountain of age', zo noemde emancipatiestrijdster Betty Friedan ooit de (dankzij gezondheidszorg en CAO's) gewonnen levensjaren. Hoe gewild zijn ouderen? 'Ik sterf liever vóór ik oud word', zongen de Who al in de jaren zestig in hun song My generation.

Vandaag staat het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam (IDFA) in het teken van de boeiende botsing tussen generatieculturen in een debat over wisselende perspectieven op leeftijd. Over stokoude 35-jarigen en springlevende tachtigers. De botsing is voer voor documentairemakers. In de omgang met leeftijd openbaart zich zware conflictstof. Hebben we meer migranten nodig of kunnen we ouderen langer aan het werk houden om in de behoefte aan arbeidskrachten te voorzien? En dieper: media als spiegels van de samenleving lijken een bevolking te reflecteren waarin ouderen (met name oudere vrouwen) goeddeels ontbreken of allerlei lullige rollen vervullen.

Wild in the streets is volgens kenners nog altijd een van de beste cultfilms. Jaren zestig: een 16-jarige rockster wordt in een ruige campagne tot president gekozen, stuurt alle 35-plussers met pensioen en houdt ze koest met een verplicht LSD-programma. De jeugd aan de macht. De film eindigt met beelden van dezelfde president, 30-plus geworden. De 'oude zak' wordt bedreigd door horden tieners die de macht willen overnemen. Een generatiestrategie hebben is niet verkeerd. Bij zijn afscheid van de Universiteit van Groningen in 1982 hoorde ik Pim Fortuyn zeggen dat 'dynamische twintigers een pact zouden moeten sluiten met bestuurlijk meer ervaren veertigers. Om als één machtige vooruitstrevende combinatie echte veranderingen af te dwingen.'

En in 1994 probeerden ouderen meer politieke macht te verwerven. De actie van de seniorenpartijen was desastreus voor de beeldvorming over ouderen. Vandaag opteren alle politieke partijen trouwens weer voor de jonge gezichten. Leeftijd is ongemerkt in wisselend perspectief een factor geworden in alle strategieën tot verandering. Maar contouren van strategieën die zijn gericht op mensen van alle leeftijden, waar we hard aan toe zijn, komen maar moeizaam in beeld.

Vergrijzing gaat hard. Europa telt nu vier werkenden op elke gepensioneerde. Binnen één generatie zullen er (bij ongewijzigd beleid) nog maar twee werkenden op elke gepensioneerde zijn. Je kunt op je klompen aanvoelen dat zoiets gaat wringen. Wie zal al het werk doen in industrie en dienstverlening? Wie gaat die gigantische infrastructuur onderhouden? Maar ook: wat betekent dat voor de consumentenmarkten, en voor de media-industrie die haar inkomsten voor een groot deel aan reclame ontleent?

Bij de start van de Taskforce Ouderen en Arbeid ruim een jaar geleden sprak Joop van den Ende over een bizarre paradox. 'Hoe ouder het kijkerspubliek van een televisieprogramma, hoe lager de reclame-inkomsten. Ouderen hebben de centen, maar reclameproducenten gaan voor de jongeren.' Het produceren van programma's voor alle generaties, het voeren van een afspiegelingsbeleid naar leeftijd en het creëren van interessante rolmodellen voor ouderen stuit af op de 'jeugdobsessie' van reclameproducenten.

Spelers op de wereldmarkt, zoals de Deutsche Bank, zien op langere termijn het tekort aan arbeidskrachten als schrikbeeld opdoemen en zoeken een antwoord in Global Diversity. Op 22 oktober zei bestuursraadslid dr. Tessen van Heydebreck in Frankfurt: 'We leggen ons geen enkele beperking meer op. We willen putten uit de rijkdom van de bevolking in haar diversiteit naar geslacht, etniciteit en leeftijd. Het bedrijf aantrekkelijk maken voor wit en zwart, man en vrouw, jong en oud, waar ook ter wereld. Maak een einde aan elke vorm van discriminatie en zorg ervoor dat werknemers je consumenten weerspiegelen.'

Het voeren van een non-discriminatiebeleid is in die optiek minder een sociaal instrument dan een economisch instrument om de bedrijfscontinuïteit te kunnen garanderen. De Deutsche Bank staat aan het begin van een top down diversiteitsbeleid dat senior managers en het middenmanagement in alle vestigingen van het bedrijf oriënteert op 'leeftijdsdiversiteit'. Wat overigens nog niet wil zeggen dat op dit moment een massale reorganisatie-uittocht van 55-plussers is tegen te houden. Maar het is een begin.

Ook in Nederland zien we boeiende veranderingen. Siemens Nederland voert een personeelsbeleid waarin het design for all principe als het ware is toegepast. Een beleid waarin alle leeftijden passen. Investeren in de dynamiek van de werknemer, tijdig doorstromen, bijscholen op elke leeftijd, een preventief gezondheidsbeleid voeren. Dat brengt rendementen in de zin van een zeer laag ziekteverzuim en geringe instroom in de WAO. Winst voor het bedrijf, de werknemer en de overheid. Hangende de grijze golf werken meer bedrijven verder aan nieuwe instrumenten van human resources-beleid. De Work Ability Index van de Finse econoom Illmarinen voorspelt of mensen in de WAO belanden en maakt preventie mogelijk. Age Profiling is een methode om op basis van het leeftijdsprofiel van bedrijven kans en bedreigingen voor vernieuwing in te schatten. De Universiteit Utrecht onderzoekt met de FNV de rol van middenmanagement. Er worden rekenmodellen ontworpen: hoe zit het met de winst als je de vergrijzing niet in ogenschouw neemt?

Maar de beeldvorming rond ouderen is in werkelijkheid nog naadje. Nog verdwijnen ouderen uit beeld, in bedrijven, in de media, in het vrijwilligerswerk, de mantelzorg, op de culturele podia. Een actrice van 35 jaar heeft door de bank genomen haar langste tijd gehad op de arbeidsmarkt voor podiumkunstenaars. Niet omdat zij niet meer kan acteren, maar omdat er te weinig rollen worden geschreven voor 35-plus vrouwen. Scenarioschrijvers, producenten wagen zich er niet aan.

Maar een doorbraak op het terrein van deze aandacht trekkende beroepen kan veel betekenen voor mensen in alle andere sectoren. Leeftijdsdiversiteit, dus ook en eerst in cultuur en media. Waarom niet een goed voorbeeld volgen? Oudere dansers van Nederlands Danstheater Drie boeken wereldsuccessen met speciaal geschreven choreografieën. De hoogleraar en gerontoloog Knipscheer dringt al jaren aan op meer diversiteit in de 'choreografieën voor het leven'. Opdat iedereen een leven lang naar vermogen kan leren, werken, entertainen en zorgen. Dat is werk voor scenarioschrijvers, choreografen, jobdesigners, human resource managers en wie maar wil streven naar een samenleving voor alle leeftijden.

Meer over