Het land van de vergrijzende zon

Dit jaar viert de eerste lichting babyboomers haar 65ste verjaardag. Zo ook in Japan. Dankzij de hoge levensverwachting en het lage geboortecijfer loopt dit land voor op de rest van wereld als het om vergrijzing gaat. Hoe verandert zo'n zilveren golf de maatschappij?

DOOR ELSBETH STOKER

'Deze man had geluk', zegt de 77-jarige Takumi Nakazawa. Voor hem op tafel ligt een foto van een dode man. Hij is gestorven met zijn hoofd in de wc. Waarom hij in deze houding, op deze plek is gestorven, weet niemand. Maar, zegt Nakazawa, hij heeft in ieder geval niet langer dan drie dagen dood in zijn huis gelegen.

En dat is in Japan, het meest vergrijsde land ter wereld en de plaats waar velen in eenzaamheid sterven, een geluk bij een ongeluk, vindt Nakazawa. Het kan immers ook anders met je aflopen, wil hij maar zeggen. Nakazawa zit in een boeddha-houding aan een lage Japanse tafel in zijn kantoor. Vrouwelijke vrijwilligers voorzien hem van groene thee en hij bladert rustig door zijn fotoalbum met de eenzame doden. Bij elke dode heeft hij een verhaal, dat hij met verve uit de doeken doet.

'Kijk, hier, tussen al die troep. Je moet goed kijken hoor. Maar daar ligt een schedel', zegt de bejaarde oprichter van het centrum dat als doel heeft om de eenzame dood uit te bannen. 'En deze man is gemummificeerd. En weet je wat dit is?', vervolgt hij, 'dit is een foto van een insect dat je spieren opeet nadat je bent overleden. We weten niet waar dit insect vandaan komt. Van binnen of van buiten je lichaam.'

Nakazawa, die een hoornen jarenzeventigbril draagt en zijn paar overgebleven grijze haren zwierig op zijn hoofd heeft staan, woont in Tokiwadaira, een wijk in een voorstad van Tokio. Toen hij hier kwam in de jaren zestig zag je geen 65-plussers op straat, zegt hij. 'En er woonden zo'n 1.600 kinderen.' Nu ligt het percentage 65-plussers rond de 40 procent. Van het aantal kinderen is nog maar eenvijfde over.

Een paar jaar geleden werd zijn wijk opgeschrikt door het verhaal van een man die drie jaar dood in zijn keuken had gelegen. Niemand had hem gemist. Pas toen zijn huur niet meer automatisch van zijn rekening geïncasseerd kon worden, besloot de woningcorporatie polshoogte te nemen.

Schokkend vonden Nakazawa en zijn buurtgenoten dit nieuws. Maar het geval staat niet op zich. Het gebeurt steeds vaker in Japan, vooral in steden en voorsteden waar weinig sociale controle is en de familiebanden minder hecht zijn. Om deze ontwikkeling een halt toe te roepen, zijn Nakazawa en zijn buurtgenoten dit centrum en een theehuis gestart.

Ouderenlijn

Het verschijnsel eenzame doden is maar een van de nieuwe problemen waarmee een vergrijsde samenleving wordt geconfronteerd, zegt Akiko Okabe. Ze is hoogleraar stadsplanning aan de universiteit van Chiba. 'De levensverwachting voor vrouwen zal in 2050 waarschijnlijk 90 jaar zijn', zegt ze. 'Nu worden Japanse vrouwen nog 86', vertelt ze terwijl ze er de statistieken bijpakt om haar betoog over de gevolgen van de vergrijzing kracht bij te zetten. Japan is het land met de hoogste levensverwachting én heeft een van de laagste geboortecijfers. 'Momenteel hebben we nog drie werkenden op één 65-plusser, in 2050 is dat één op één.'

Nu al zijn de gevolgen merkbaar. Zo sloten afgelopen jaren duizenden scholen hun deuren, staan stoplichten in sommige delen van het land langer op groen omdat bejaarden moeten oversteken en is het de vraag of er straks voldoende handen zijn om de ouderen te verzorgen. 'En bedrijven bieden nieuwe diensten aan', vervolgt Okabe. 'Onze spoorwegbedrijven bijvoorbeeld. Ze runnen, naast de treintrajecten, ook winkelcentra in de buurt van hun stations.' De logica hierachter is dat mensen de trein moeten pakken om naar zo'n winkelcentrum te gaan. Okabe: 'Je ziet dat ze de laatste tijd ook speciale diensten voor ouderen hebben ontwikkeld om te zorgen dat de treinen vol blijven. Zo heeft Keio een speciale ouderenlijn geïntroduceerd. En heeft Nankai Dentetsu besloten zich te richten op uitvaartcentra rond zijn trajecten. In 2013 wil het spoorwegbedrijf twintig uitvaartcentra hebben, het is een groeimarkt.'

'De dokter is overleden', zegt Takatori Tokuichi (81). Zijn werkende leven bracht hij door in Tokio. Maar sinds zijn pensioen woont hij in het dorpje Yuzurihara en verbouwt hij aardappelen en groente op zijn stukje land. Alleen vandaag zit hij binnen - een onverwachte sneeuwbui heeft deze lentedag en zijn dagelijkse routine verstoord.

Enkele jaren geleden is zijn dorp gefuseerd met andere gemeentes in de buurt, omdat het zichzelf anders van de kaart zou vegen. 'Ooit woonden hier 3.500 mensen, nu zijn er nog 1.300 van over. De meeste bewoners zijn bejaard', zegt hij. 'Maar we hebben slechts drie mensen die ouder zijn dan 100 jaar, hoor', relativeert hij.

Langzaam aan ziet hij het dorpse leven afkalven. De kleuterschool is al dicht, en vanaf volgend jaar verdwijnt ook de lagere school. 'En nu gaat de bus nog vijf keer per dag. Maar de busmaatschappij maakt verlies op deze route. Dus waarschijnlijk verdwijnt de bus ook.'

Niet alleen het openbare leven zal onder de vergrijzing lijden, ook de economie komt hier niet ongeschonden doorheen, vrezen veel economen. De Japanse economie was decennia lang nummer twee van de wereld, maar inmiddels heeft het land deze positie moeten afstaan aan China. Door een combinatie van concurrentie van opkomende landen, deflatie en torenhoge overheidsschulden verkeert de economie al jaren in het slop. Daar komen nog eens een krimpende interne markt, een dreigend tekort aan personeel en een ferme tik die de Japanse economie heeft gekregen als gevolg van de aardbeving, bij.

'Het dieptepunt zal in 2020 zijn', voorspelt Kazumasa Oguro. Hij is verbonden aan het economisch onderzoekscentrum van de Hitotsubashi University en co-auteur van het boek De waarheid over de oneerlijke verdeling tussen de generaties. Hoewel velen weten dat Japan aan het afglijden is, is hij een van de weinigen die geregeld aan de bel trekt. Reden dat de rest geen actie onderneemt? Ondanks de deflatie en lage groeicijfers is het leven in Japan nog altijd comfortabel en het welvaartsniveau hoog. Kortom, de urgentie om de economie vergrijzingsbestendig te maken wordt onvoldoende gevoeld. Daar komt bij dat ouderen een grote stempel drukken op de politiek, en deze groep zit niet te wachten op wijzigingen in het pensioenstelsel, zegt Oguro.

Even dacht hij dat er hoop was, vorig jaar won de DPJ de verkiezingen. Voor het eerst in jaren werd de liberale partij van de troon gestoten. Maar inmiddels is het land politiek zo verdeeld en de regering van Naoto Kan zo zwak dat de econoom weinig hoop heeft op snelle veranderingen.

Om de economie weer op de rails te krijgen en het sociale stelsel betaalbaar te houden, pleit Oguro voor het binnenlaten van meer migranten. Maar daar zitten de meeste van zijn mede-eilandbewoners niet op te wachten. Zij vrezen voor het verdwijnen van de Japanse cultuur en denken dat het dan voorbij is met de lage criminaliteitscijfers.

In slaap sukkelen

Eigenlijk, bekent Oguro, heeft hij er weinig fiducie in dat zijn land de dreiging van in slaap sukkelen nog kan afwenden. 'Maar', zegt hij er vlug achteraan, 'als je naar de geschiedenis kijkt, is Japan altijd een land geweest van hoge pieken en diepe dalen.'

'Vergrijzing? Hoezo is dat een probleem?', vraagt Kubota Katsushi verwonderd aan zijn buitenlandse gast. De 69-jarige is al 'vijf, oh nee, zeven jaar' burgervader van het dorpje Takayama, gelegen in de bergen bij Nagano. Zijn dorp - dat op veilige afstand ligt van Fukushima en diens rampcentrale - heeft als doel om dé plaats te worden waar men het gezondst en het langst leeft. Katsushi is namelijk aanhanger van de anti-agingbeweging. 'Ik geloof dat we al bovenaan staan als het om vrouwen gaat, en nummer vier zijn voor mannen', zegt de burgemeester.

Takayama wordt omringd door een natuurgebied, appelgaarden en natuurlijke warmwaterbronnen. Het dorp, waar bijna eenderde van de bewoners 65 jaar of ouder is, staat vol met net geknipte bomen, alle velden liggen er keurig bij. De recentste aanwinst van het dorp is een wijngaard. Want niet alleen aan de vergrijzing geeft Takayama een positieve draai, ook het broeikasteffect biedt kansen, vindt de burgemeester. Dankzij de klimaatveranderingen kan er wijn worden verbouwd. 'We willen even goed worden als Frankrijk', laat hij enthousiast weten.

Ook Sato Sooichi , wiens zongebruinde gezicht getekend is met lachrimpels, is ervan overtuigd dat dit doel binnen handbereik ligt. Daarom staat de manager van de wijngaard elke ochtend om 5 uur op. Een kwartiertje later staat hij op het veld, klaar om zijn druiven te pamperen. 'Ik vind het heel vreemd dat men in Frankrijk een maand vakantie heeft. Waar is dat nou goed voor? Ik heb niet meer dan een week per jaar vrij.'

Werken, zegt de 64-jarige 'die zich nog even sterk als Popeye voelt', houdt je jong. 'Mijn laatste werkdag? Dat is de dag voor mijn crematie.' De manager, die gehuld is in een versleten blauwe overall en schrale handen heeft, kijkt verbaasd op als hij hoort dat in Nederland discussie is over langer doorwerken. 'Het is traditie om lang door te werken. Na de Tweede Wereldoorlog lag ons land in puin. De wederopstanding is te danken aan degenen die hebben gewerkt tot hun dood. Daarom zijn we destijds de tweede economie ter wereld geworden.'

Het geheim van de werklustige, gezonde bevolking van Takayama? 'We eten gezond', zegt de burgemeester. 'Veel groente, rijst en vis. En we eten weinig vlees.' En dat niet alleen: 'De meeste producten verbouwen we hier zelf, helemaal biologisch.' Ook heeft hij onderzocht hoe hij stress bij zijn bevolking kon wegnemen - iets waar zijn regering een voorbeeld aan zou kunnen nemen, vindt hij. 'Veel ouderen wonen in huis bij hun kinderen. Dat is normaal in Japan.' Zo treft hij elke ochtend bij het ontbijt zijn vader en moeder. Ze zijn respectievelijk 95 en 90 jaar oud. 'Als de gezondheid van de ouderen verslechtert, moeten de kinderen hen verzorgen. Dat kan een zware last zijn.' Om zijn burgers te ontlasten heeft Katsushi een dagopvang geregeld voor de minder vitale ouderen. 'We nemen ze onder andere mee naar onze natuurlijke sauna's. Dan kunnen de ouderen zwemmen, en de kinderen rustig werken.'

Takayama baseert zijn beleid op de theorieën van Takuji Shirasawa, een van de drijvende krachten achter de Japanse anti-agingbeweging. Het recentste boek van de arts, die verbonden is aan Juntendo Universiteit, is een bestseller. En op de kaft van zijn '101 manieren om dementie te voorkomen tot je honderdste', prijkt een foto zijn collega en onderzoeksobject: dokter Shige-aki Hinohara, een 100-jarige die nog steeds werkt in een ziekenhuis in de hoofdstad.

'Ik geloof dat mensen in staat zijn invloed uit te oefenen op het ouderdomsproces', zegt Shirasawa. Ook hij is ervan overtuigd dat vergrijzing geen probleem hoeft te worden. 'Als je kijkt naar de actieve Japanse 100-jarigen, zie je dat hun levensstijl heeft bijgedragen aan hun huidige conditie.' In grote lijnen komt het neer op gezond eten, voldoende bewegen en levenslust.

Lijkvliegjes

Terug in de voorstad van Tokio. Ook Nakazawa, oprichter van het centrum voor de eenzame doden, is niet zo bang voor de vergrijzing. De problemen die erdoor ontstaan, kun je oplossen, is zijn overtuiging. Zoals hij ook het probleem van de eenzame doden kan oplossen, zegt hij.

Hoewel dit fenomeen nog niet is uitgebannen in Tokiwadaira, is het aantal lijken dat langdurig ligt te rotten in zijn wijk wel gehalveerd. Momenteel staat de teller op tien per jaar, vertelt hij. Elders in Japan kijkt men met interesse naar zijn succes.

Het is immers niet alleen een triest einde voor de overledene, maar eenzame doden zijn ook duur. Zo moet een appartement volledig gestript worden om het van de penetrante lijkgeur te ontdoen. Inmiddels betalen Nakazawa en zijn buurtgenoten zelfs een opslag aan de woningcorporatie, zodat deze de kosten van ontruiming kan betalen.

Hoe Nakazawa de eenzame dood te lijf gaat? 'Door van nee-nee-mensen, ja-ja-mensen te maken', zegt hij. De nee-nee-mensen herken je aan hun kluizenaarshouding. Het zijn veelal mannen. Ze hebben geen contact met vrienden, buren of familie. 'En het blijkt dat ze zelf niet koken, hun huizen treffen we aan vol take-out-doosjes.' Door het sociale netwerk te verstevigen, hoopt hij de 'nee-nee-mensen' uit hun geïsoleerde bestaan te trekken.

Overal in de buurt hangen daarom felgele posters met slogans als 'Het groeten van je buren is de eerste stap naar geluk' of 'Help anderen in nood, vrienden moeten we koesteren'. En dat zijn niet de enige opdrachten aan de bewoners. Zie je veel vliegjes in de woning van je buurman? Blijft het licht maar branden? Of ruik je een rare geur? Bel Nakazawa of de politie, is het devies. Zodat je voorkomt dat een mogelijk lijk te lang blijft liggen.

Wachten op de dood

Een paar honderd meter van het centrum voor eenzame doden bevindt zich de flat van Aoyama Kimi. Met haar 102 jaar is ze een van de oudste inwoners van de wijk. De vrouw zit in haar kleine woonkamer, weggedoken in een stoel, met een deken over haar knieën. Op de lage Japanse tafel voor haar ligt een programma-overzicht van de tv. Tegenover haar zit haar dochter van 71, die in de buurt woont.

Buiten de deur komt Kimi niet meer zo vaak, alleen om het vuilnis buiten te zetten en een boodschap te doen. Soms gaat ze naar het ziekenhuis, voor een controle. 'Maar van medicijnen moet ik niets hebben', gromt ze. 'Mijn arts heb ik al sinds mijn 70ste, hij is nu 72.'

'Oh ja, en ik ga een keer per maand naar de kapper voor een permanentje en een kleurtje. Maar de kapper haalt me op, en brengt me thuis.' Langzaam staat ze op, en beweegt haar gebochelde lichaam - dat in gestrekte stand niet veel langer dan 1 meter 30 kan zijn - naar de kast. 'Moet je eens kijken', zegt ze tegen haar bezoek.' Ze toont een foto waarop een vrouw met volle wangen, en donker haar staat afgebeeld in een kimono. 'Dit ben ik', voegt ze eraan toe. 'Deze heb ik laten maken toen ik 80 was, alvast voor mijn uitvaart.'

Een vraag over de vergrijzing, wuift ze weg. Ze kan zich hier niet meer druk over maken. 'Ik heb al een hele tijd geleden besloten geen actualiteitenprogramma's meer te kijken.' Wat ze dan wel doet? 'Elke dag bidden of ik naar de andere kant mag.' En tot het zover is? 'Kook- en gezondheidsprogramma's kijken.'

Dit is de laatste aflevering van een serie over de kansen die de vergrijzing biedt.

undefined

Meer over