reportage

Het laatste kritische tv-kanaal in Rusland is tot volksvijand verklaard: ‘We zijn te populair geworden’

Agent van het buitenland: dieper kun je de journalisten van het laatste onafhankelijke tv-kanaal in Rusland niet beledigen. Toch kreeg Dozjd – Optimistic Channel dat stempel, als zoveel nieuwsorganisaties eerder. Hoe moeten ze nu verder?

Op de redactie van Dozjd – Optimistic Channel, Ruslands enige onafhankelijke tv-kanaal. Beeld Yuri Kozyrev / Noor
Op de redactie van Dozjd – Optimistic Channel, Ruslands enige onafhankelijke tv-kanaal.Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Het is nog ochtend, maar er staan al geopende blikjes Red Bull op de vergadertafel van Ruslands enige onafhankelijke tv-kanaal. Eromheen hangen acht verslaggevers die in de kracht van hun leven zijn. Maar de roze tl-buizen aan het plafond van Dozjd – Optimistic Channel verlichten afgematte gezichten.

Het is zeven dagen nadat het Kremlin hun zender heeft verklaard tot buitenlandse agent en minder dan drie uur voordat ze daar een nieuw item over willen uitzenden. Het zoveelste item erover deze week. Hun eigen zender is het enige podium waar ze zich kunnen verzetten tegen het label dat het einde kan betekenen van hun revolutionaire nieuwsorganisatie. Nu moeten ze doen waar ze onder normale omstandigheden zo goed in zijn: in korte tijd originele gasten strikken.

‘Iemand van de journalistenvakbond dan’, oppert iemand na een stilte. ‘Oké, we snappen allemaal dat de vakbond niets voorstelt, maar ze zouden toch op zijn minst steun moeten uitspreken voor journalisten?’

Niemand reageert.

Vasili Polonski, Dozjd-reporter sinds 2016, weet precies welke twee mensen hij het liefst wil uitnodigen, maar zwijgt. Dmitri Peskov, de woordvoerder van president Poetin, en Nikolaj Patroesjev, de secretaris van de Veiligheidsraad, gaan toch niet aan Dozjd uitleggen waarom de regering de zender heeft bestempeld als buitenlandse agent. Leden van Poetins regering praten niet meer met Dozjd sinds het kanaal in mei uit de Kremlin-verslaggeverspool gezet werd wegens ongecensureerde reportages over neergeslagen oppositieprotesten.

Kremlin-mannen

Lafhartig, vindt Polonski, die naam maakte bij Dozjd door als stagiair door de bergen van Tsjetsjenië te vluchten voor veiligheidsagenten met in zijn rugzak een exclusieve reportage uit Ruslands gevaarlijkste provincie. Hij vindt: laat die stoere Kremlin-mannen dan maar recht in ons gezicht zeggen wat er niet deugt aan onze verslaggeving, live in de studio. Er valt best wat aan te merken op de neutraliteit van Dozjd, vindt hijzelf. Bijvoorbeeld als politieagenten een ongewapende demonstrant tegen het asfalt slaan, dan gebeurt het weleens dat een Dozjd-reporter emotie toont.

Zelfs het nieuws over de registratie als buitenlands agent kregen ze bij Dozjd niet rechtstreeks te horen van het Kremlin. Hoofdredacteur Tichon Dzjadko (34) werd op een vrijdagavond gebeld door een medewerker van Interfax, een persbureau dat dienstbaar is aan het Kremlin, zoals alle Russische persbureaus. Of Dzjadko wilde reageren. Waarop, vroeg Dzjadko. En toen hoorde hij het pas.

Hoofdredacteur Tichon Dzjadko is tevens presentator van de ochtendshow. Beeld Yuri Kozyrev / Noor
Hoofdredacteur Tichon Dzjadko is tevens presentator van de ochtendshow.Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Agent van het buitenland: er bestaat geen diepere belediging voor de journalisten van Dozjd. Ze zien zichzelf als de echte patriotten van Rusland. Bij Dozjd heerst nog geloof dat journalisten een land ten goede komen door problemen aan te kaarten en de machthebbers te controleren. Zonder vaderlandsliefde is het op deze redactie niet vol te houden.

Dat de regering hem een volksvijand durft te noemen, maakt Dzjadko al een week witheet. Terwijl zijn reporters de middaguitzending voorbereiden, komt hij bij van de ochtendshow die hij gepresenteerd heeft en scrolt door zijn mailbox. Steunbetuigingen, donaties en een golf aan nieuwe abonnees houden hem op de been. Ze zijn voor hem het bewijs dat Russen wel degelijk zitten te wachten op Dozjd.

Uit het kabelpakket

Het nieuwe label is verre van de eerste aanval op Dozjd. Zo is het kanaal al sinds 2014 verbannen van de Russische tv. Dat gebeurde toen Dozjd een kritische vraag stelde over de overwinning die Poetin in bijna al zijn speeches opvoert als bewijs van de grootsheid van het huidige Rusland: de overwinning op nazi-Duitsland in 1945. Dozjd vroeg mensen op straat of Leningrad (nu Sint-Petersburg) opgegeven had moeten worden om honderdduizenden mensenlevens te sparen. Kabelproviders kregen meteen de opdracht Dozjd uit hun pakket te schrappen. Daar ging het miljoenenpubliek dat eindelijk een modern en kritisch alternatief had gevonden voor de staatszenders. Dozjd moest online verder, met uitzendingen tegen betaling.

Dus op de vrijdagavond dat de zender bestempeld werd als buitenlands agent en de hechte journalistengroep zich had verzameld in het appartement van Natalja Sindejeva, de oprichter van Dozjd, zei die: ‘Maak jullie geen zorgen, we hebben erger meegemaakt.’

Haar woorden beurden sommigen op, heel eventjes. Iedere Dozjd-journalist weet wat er is gebeurd met andere Russische media die tot buitenlands agent zijn verklaard: de meeste bestaan niet meer.

‘Kunnen we het item niet beginnen met een overzicht van alle buitenlandse agenten’, zegt een van de reporters aan de vergadertafel.

‘Dan openen we met het getal 43, het aantal media en journalisten met de status buitenlands agent.’

‘Maar ongewenste organisaties dan? Moeten we die niet meenemen?’

‘Dan wordt het te breed. Laten we ons nu richten op nieuwsorganisaties.’

‘Ja, maar Open Media dan? Dat is toch een nieuwsorganisatie die verklaard is tot ongewenste organisatie?’

‘En extremistische organisaties, noemen we die niet? Hoeveel zijn dat er inmiddels?’

De repressieve maatregelen tegen persvrijheid en meningsvrijheid stapelen zich zo snel op, dat zelfs Dozjd-journalisten moeite hebben overzicht te houden. Maar de regels voor henzelf, als buitenlands agent, zijn duidelijk. Voor iedere uitzending moeten ze een beeldvullende disclaimer tonen, die duidelijk maakt dat Dozjd voor het buitenland werkt. Vijftien seconden lang. Voor ieder nieuw programma. En aan het eind van elk reclameblok.

De redactievergadering waarin wordt overlegd welke gasten er worden uitgenodigd over de ban van Dozjd. In het midden, met het rode shirt, ­Natalia ­Sindeeva, oprichter en CEO van Dozjd. Beeld Yuri Kozyrev / Noor
De redactievergadering waarin wordt overlegd welke gasten er worden uitgenodigd over de ban van Dozjd. In het midden, met het rode shirt, ­Natalia ­Sindeeva, oprichter en CEO van Dozjd.Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Overtredingen

Vergeten ze de tekst, dan beginnen de straffen. Na de eerste twee overtredingen volgen geldboetes tot een miljoen roebel (12 duizend euro). Na de derde overtreding komt er een strafzaak bij tegen de directeur en hoofdredacteur met als maximumstraf: twee jaar cel.

Maar Dzjadko – drie kinderen, getrouwd met de presentatrice achter de computer tegenover hem – vreest veel meer gevolgen dan de gevangenschap voor zichzelf. Wie wil er samenwerken met een staatsvijand? Willen adverteerders hun auto of koekenpan aanprijzen naast de disclaimer? Blijft de internetprovider internet leveren aan een agent van het buitenland? En wat te denken van de redactieruimte in de creatieve cluster in het noorden van Moskou: zet de verhuurder ze op straat?

De officiële reden voor opname in het register is dat Dozjd andere buitenlandse agenten heeft geciteerd en dat het geld heeft aangenomen van de Europese Unie voor een project over Europese waarden. Het maakt Dozjd-journalisten woedend, want Kremlingezinde media citeren ook buitenlandse agenten en nemen ook geld uit het buitenland aan – en zij worden niet aangemerkt als agent.

Dzjadko gaat de status van Dozjd aanvechten bij de rechter, desnoods bij het Constitutionele Hof. Ook al weet hij dat de rechterlijke macht werkt voor de man die volgens Dzjadko achter het besluit zit: hij is er ‘absoluut van overtuigd’ dat het onmogelijk is om het grootste onafhankelijke tv-kanaal van Rusland zo’n status te geven ‘zonder goedkeuring van het allerhoogste niveau’.

Navalny

Het ging net weer lekker met Dozjd. Eindelijk, na jaren van verliezen door de verbanning van de kabel en met een periode waarin de studio bestond uit een tweekamerappartement. Het aantal kijkers stijgt sinds de vergiftiging van Aleksej Navalny, de protesten in buurland Belarus waar Dozjd-reporters verslag deden tussen de flitsgranaten en rondvliegende rubberkogels, en de repressie in eigen land. Livestreams van protesten voor de vrijlating van Navalny kregen meer dan 10 miljoen views. Eindelijk maakten ze bij Dozjd weer investeringsplannen om de verouderde website te vernieuwen.

Anna Mongajt, presentator en creatief directeur van het kanaal, heeft een theorie over de ingreep van het Kremlin: ‘We zijn weer te populair geworden. We hebben zichtbaar gemaakt hoeveel mensen behoefte hebben aan een ander beeld van de werkelijkheid dan dat op de staatskanalen.’

Er is veel bewijs voor haar theorie. Bereikt een kritische nieuwsorganisatie een groot publiek, dan begint de druk. Al gaat het er in 2021 wel heel gortig aan toe. Ook kleine onderzoekssites zijn via de agentenwet vernietigd. Sommige hoofdredacteuren zijn geëmigreerd.

Mongajt, al een decennium bij Dozjd en met haar 43 jaar de nestor van de redactie, blijft zolang het kan. Dit is de enige tv-studio in Rusland waar geen lijsten hangen met verboden. Ze kent de lijsten uit haar tijd als presentatrice van een cultuurprogramma op een Kremlingezinde zender: zo min mogelijk praten over buitenlandse kunstenaars, niks zeggen over de invloed van de Russisch-orthodoxe kerk. En dat was ruim tien jaar geleden, een tijd die nu opeens heel vrij lijkt.

Na lang dubben is de gastenlijst rond. Erop staat Galina Timtsjenko, directeur van Meduza, een nieuwssite die aan een zijden draadje hangt na gelabeld te zijn als buitenlandse agent. Dat de site nog bestaat is vooral te danken aan het feit dat Meduza uit zelfverdediging opereert vanuit de Letse hoofdstad Riga. En dan door naar Dmitri Moeratov, hoofdredacteur van Novaja Gazeta, de beroemde onderzoekskrant waarvan zes journalisten vermoord zijn. De vrees is dat de krant het volgende slachtoffer is.

Valeria Ratnikova is verslaggever bij Dozjd en trekt voor reportages de provincie in. Als haar landgenoten niet meer met haar willen praten uit angst voor repercussies kan ze dat wel begrijpen, zegt ze. Beeld Yuri Kozyrev / Noor
Valeria Ratnikova is verslaggever bij Dozjd en trekt voor reportages de provincie in. Als haar landgenoten niet meer met haar willen praten uit angst voor repercussies kan ze dat wel begrijpen, zegt ze.Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Repercussies

Het zijn mensen die bereid zullen blijven om te praten met Dozjd, buitenlandse agent of niet. Maar is de bevolking dat nog? Die vraag gaat maar niet uit het hoofd van Valeria Ratnikova, een 22-jarige reporter die binnenkort weer het land in gaat met haar roze Dozjd-microfoon. Voor haar zijn ‘de verhalen van de kleine Rus in de provincie’ het waardevolste bezit van Dozjd. Ze weet niet wat ze moet zeggen als haar landgenoten niet meer met haar willen praten uit angst voor repercussies. ‘Zo’n status leg je niet even uit. Zij blijven alleen achter in de provincie, daar is het niet zoals hier in Moskou, waar we elkaar hebben.’

Maar dat ze er weer op uit gaat, staat voor haar vast. Hopeloosheid is na een week overgegaan in strijdlust. Ze heeft niet voor niets journalistiek gestudeerd aan de Moskou Staatsuniversiteit, de meest prestigieuze universiteit van het land. Dozjd is haar thuis, ook al werkt ze er nog maar twee jaar, en de enige plek waar ze kan doen wat ze wil: tv-reporter zijn.

De roze lichten op de redactie dimmen, in de studio in de hoek van de zaal schreeuwt presentator Vladimir Romenski zichzelf energie in voor de uitzending. ‘Oe-oe-oe!’ Elf jonge mensen in de regiekamer beginnen af te tellen. En dan, 15 seconden voor ze live gaan, drukt een van hen op een knop en verschijnt er een beeldvullende tekst op de roze achtergrond van Dozjd – Optimistic Channel:

‘HET VOLGENDE BERICHT IS GEMAAKT EN/OF VERSPREID DOOR EEN BUITENLANDS MASSAMEDIUM, DAT DE FUNCTIES UITOEFENT VAN EEN BUITENLANDS AGENT, EN/OF DOOR EEN RUSSISCHE JURIDISCHE ENTITEIT, DIE DE FUNCTIES UITVOERT VAN EEN BUITENLANDS AGENT.’