Het laatste gezicht van David Bowie

Teruglezen: eens was hij ruimtevaarder, toen een Garbo-achtige nicht en latereen suïcidale rockster, maar hij krijgt steeds minder behoefte aan andere gezichten. Elly de Waard bespreekt in 1979 de nieuwe plaat Lodger en spreekt met David Bowie, zonder masker.

David Bowie op de albumhoes van Heroes in 1977.Beeld .

De nieuwe plaat van David Bowie, die aanstaande vrijdag in de winkels zal liggen, heet Lodger en dat is een titel die van zelfkennis getuigt. Er staat geen enkele song op de plaat die die titel heeft en dus is er des te meer reden om hem als programmatisch te beschouwen.

'Lodger' betekent 'kamerbewoner', iemand die bij iemand inwoont", en in veel opzichten is Bowie zo iemand. Altijd op reis is hij bepaald geen voorbeeld van de rockster die zich op een kapitaal landgoed in Engeland, aan de Middellandse Zee of in de heuvels bij Hollywood heeft teruggetrokken. Waarschijnlijk bezit hij zo'n huis niet eens. Bowie woont nu eens in Berlijn, dan weer in New York of Parijs, maar het grootste deel van het jaar, als hij niet in de studio zit of op toernee is, is hij op reis. Door Rusland, Japan, Afrika of Zuid-Amerika.

Eenzelfde beweeglijkheid kenmerkt zijn muziek. Sinds hij begon, nu ruim tien jaar geleden,heeft hij telkens andere kanten van zichzelf getoond. Een aantal jaren lang heel nadrukkelijk: het beeld dat hij van zichzelf op de hoezen van zijn platen presenteerde verschilde per keer enorm. Bowie als produkt van het tijdperk van de ruimtevaart (Space Oddity), als Garbo-achtige nicht (Hunky Dory), als suïcidale rockster (Ziggy Stardust), als een door de grootstedelijke waanzin van Amerika getekende (A Lad Insane en Diamond Dogs). Hij creëerde zijn rollen en leefde zich er vervolgens in in.

Eigen individualiteit

Naarmate zijn plaatproduktie vorderde werden de rollen echter minder overheersend en nu heeft hij ze afgezworen. 'In het begin moest ik erg overdreven zijn', zegt hij nu, maar ik ben tegenwoordig heel tevreden met mijn eigen individualiteit. Ik ben ermee opgehouden dingen aan mezelf toe te voegen en ben gestopt met mijn pogingen me aan te passen. Van nu af aan zullen er geen 'karakters' meer komen.'

Wat gebleven is en wat een essentieel onderdeel van zijn persoonlijkheid is, is de behoefte aan verandering, de angst om stil te blijven staan ook, een behoefte die hij van het begin af aan ook muzikaal steeds heeft uitgedrukt. Dit weerspiegelde zich onder andere in het werken met telkens andere bands en losse muzikanten. Op zijn laatste drie albums, Low, Heroes en het nieuwe Lodger, werkte hij intensief samen met Brian Eno, die begon als synthesizer-bespeler bij Roxy Music en die sindsdien een eigen muzikale ontwikkeling volgde. Eno heeft heel speciale ideeën over muziek die in combinatie met Bowie's opvattingen tot drie uitstekende platen hebben geleid. Het is, voor een beter begrip van die samenwerking, die overigens met de huidige lp beëindigd is, interessant om daar even op in te gaan.

Eno: 'Aan de ene kant van mijn beide extremen ben ik een zanger/songschrijver; aan de andere een geluids-experimenteel. Als ik terugkijk blijkt mijn werk echter wel degelijk een constant karakter te dragen - een belangstelling voor het gebruik van de mogelijkheden en de vrijheden van de hedendaagse electronica en de technologie van de geluidsregistratie zonder - dat hoop ik tenminste - te vervallen in de flauwe trucages die dat gewoonlijk oplevert. Veel van mijn werk zoekt naar een geslaagdere verbintenis tussen elektronische en natuurlijke instrumenten dan er gewoonlijk bereikt wordt. Ik vul die beide kanten dan ook eerder aan met elkaar dan dat ik het oude vervang door het nieuwe'

Brian Eno in 1972.Beeld getty

Mengelmoes van stijlen

Het zijn deze opvattingen die Bowie aanspraken en die zijn ontwikkeling een stoot in een nieuwe en zeer interessante richting gegeven hebben. Tot de geslaagdheid van die samenwerking heeft ook bijgedragen dat bij Eno in de combinatie zanger/songschrijver versus elektronisch experimenteel de nadruk op de laatste kant ligt, terwijl het bij Bowie juist andersom is. Het pleit daarbij alleen maar voor het formaat van Bowies artistieke persoonlijkheid dat hij in staat is een haast even dominante creatieve geest als hijzelf is naast zich toe te laten. Om een sprekend voorbeeld van een ander geval te geven: Bryan Ferry van Roxy Music was daar helaas te geborneerd voor.

Terug naar Lodger en Bowies ideeën daarover. 'Lodger is werkelijk een mengelmoes van stijlen die een heel mooi soort van mengproduct opleveren. De gebieden waarin we hebben gewerkt zijn zo ondefinieerbaar op het moment dat ik het moeilijk vind om ze te analyseren, maar ik denk dat een juiste classificatie zou kunnen zijn dat het nieuwe album haast elke stijl bevat, waarmee ik me ooit heb bezig gehouden, afgezien van de rock zelf dan. Er is niet al te veel nadruk op de harde rock op dit album. Er staan wel drie of vier verhalende songs op, een vorm die ik heel lang niet meer gebruikt heb, en twee of dr ienummers die je misschien Dada-pop zou kunnen noemen . . . als tegenstelling tegen gewoon rock. Of dat nu de soort pop is die de mensen van me verwachten weet ik niet, maar het is zonder meer Bowie-pop. Er staat', voegt hij er haastig aan toe, 'geen disco op de plaat.'

David Bowie in 1977.Beeld anp

Intensieve samenwerking

Lodger bevat tien songs waarvan de meeste samen met Eno geschreven zijn. Opmerkelijk is dat Eno deze keer ook een enkele maal teksten meeschreef. Als we op de credits moeten afgaan is Lodger dus het product van de meest intensieve samenwerking tussen Bowie en Eno. Aan de muziek is dit niet speciaal te merken, die is die van een typisch Bowie-kwaliteitsproduct. Misschien ligt het aan de manier van werken: de hele LP, inclusief wat ervoor geschreven werd, is in de studio gemaakt.

Bowie: 'Toen we gingen opnemen stond er niets op papier, zelfs niet de teksten van de verhalende songs. Het schrijven van de songmelodieën en van al het andere materiaal kostte me precies één week. Toen ik nog in Amerika woonde had ik, denk ik, de gewoonte om meer dingen voor te bereiden voordat ik de studio inging. Nu voel ik me compleet op mijn gemak bij de gedachte dat ik er met absoluut niets aan begin. Toch is het nog steeds ook een verschrikkelijk beangstigend vooruitzicht, dat je je kunt afvragen wat er nu eigenlijk allemaal uit te voorschijn zal gaan kome¿.'

'In een bepaald opzicht is deze nieuwe muziek misschien voorspelbaar, veronderstel ik, en dat is in de zin van dat ik telkens iets genomen heb, een melodie bijvoorbeeld, ernaar gekeken heb en vervolgens gezegd heb: oké, laten we het nu eens uit zijn verband buigen, er een beetje iets ongemakkelijks van maken. Zo heb ik ook eerder gewerkt. Dingen versplinteren als ze te duidelijk zijn. In die zin ben ik misschien voorspelbaar. Toch is het nieuwe album volgens mij werkelijk een behoorlijk interessant mengproduct. Het is een prachtig album als laatste resultaat van de samenwerking met Brian, want het is een heel mooi idee om die samenwerking te beëindigen met een synthese van zo ongeveer alles wat ik eerder heb gedaan.'

'Constant in beweging'

Het afbreken van die samenwerking ligt zowel in Bowies als in Eno's lijn. Bowie: 'Ik zou nooit een periode van creatieve stabiliteit of op mijn lauweren rusten onder ogen kunnen zien. Ik denk dat dat rampzalig zou zijn voor wat ik doe en voor waarvoor ik bekend ben. En ik heb er ook geen behoefte aan om naar omzetten en verkoopcijfers te streven. Wat ik wil is kwaliteit, geen rock and roll-carrière. Mijn ego zit zo in elkaar dat ik graag herkend wil worden als iemand die iets werkelijk waardevols te bieden heeft. Als ik voel dat het sukkelen en zwoegen wordt, als ik voel dat ik blijf steken, dan hindert me dat vreselijk en dan wil ik verder en weg.'

Bowie ziet zijn podiumpersoonlijkheden uit het verleden als een 'laag van maskers' waarachter hij telkens moet verbergen dat hij aan een 'dodelijke persoonlijke twijfel' leed. Hij beschouwt het als een bevrijding om van die noodzaak verlost te zijn. 'Artistiek ben ik natuurlijk constant in beweging, maar als persoon ben ik heel wat rationeler en emotioneel samenhangender geworden, nu ik ouder ben. Ik heet de oudere leeftijd die me te wachten staat en het daarmee samenhangende tijdperk dan ook van harte welkom.'

Bowie is 32, is binnenkort in zijn tweede film te zien, Just a Gigolo, met onder andere Marlene Dietrich en Kim Novak, doet al sinds enkele jaren naast muziek maken haast niets anders dan schilderen, leverde met Lodger zijn vijftiende LP af en beschouwt zichzelf als een 'generalist', dat wil zeggen, iemand die van het gewone en het algemene zijn specialisme wil maken.

David Bowie in 1977.Beeld anp

Uitheemse invloeden

Het eerste dat aan Lodger opvalt is bepaald niet dat het een opsomming van door Bowie eerder gehanteerde stijlen zou zijn. Het meest in het oog lopend zijn de uitheemse invloeden. Die variëren van dramatische 'Russische' koorzang in Move On, tot Afrikaans gezang in African Night Flight en Turks gezang in Yassassin, dat ook letterlijk een Turks woord is dat 'lang leven' betekent. Verder is de samenwerking met Eno wel intensief, maar op een aantal nummers speelt hij ook in het geheel niet mee en hanteert Bowie zelf de synthesizers.

De plaat in vogelvlucht: Fantastic Voyage, het eerste lied en de achterkant van de nieuwe single, is een goed voorbeeld van Bowies manier van schrijven. De tekst is vaag, maar volledig coherent en de vaagheid wordt gecompenseerd door de muziek en vooral de dictie, de frasering en het drama van de zang, die er de kernwoorden telkens uitlicht: 'The wrong words make you listen! In this criminal world.' De reden van de song en in het vervolg daarvan van Bowies bestaan wordt gegeven in het laatste couplet: 'They wipe out an entire race / and I've got to write it down But I'm still getting educated but I've got to write it down And it won't be forgotten.'

Het lied heeft een heel mooi muzikaal gegeven dat zich in concert heel gemakkelijk tot iets indrukwekkends zal kunnen laten uitbreiden. African Night Flight is een nachtmerrie van verwarring, paranoia en doodsangst. Zwaar Afrikaans slagwerk verhoogt de dreiging, terwijl Eno de geprepareerde piano bespeelt (een uitvinding van John Cage) en elektronische krekels laat sjirpen.

Noodzaak tot reizen

Move On is van Bowie alleen en geeft nog eens een uitleg van zijn noodzaak tot reizen. Centraal staat de geëmotioneerde uitbarsting: 'Feeling like a shadow / Drifting like a leaf / I stumble like a blind man / Can't forget you / Can't forget you.'Het is een van de sterkste songs van de plaat.

Yassassin gaat over een Turk van het platteland die in de stad bedreigd wordt, maar graag lang wil leven. Ook instrumentaal zeer fraai met Turkse ritmes en Simon Haus op viool.

Red Sails gaat opnieuw over de noodzaak tot reizen. Opmerkelijk is het Bryan Ferry-achtige gezang ('and it's far, far, far far-away') aan het eind van het lied.

D.J. opent kant twee. Het wordt gevolgd door Look back in Anger, dat eveneens zeer sterk is. Het koor, gezongen door Bowie en producer Tony Wisconti, luidt: 'Waiting so long, I've been waiting so waiting so' en heeft exact de toon van een gedrogeerde John Lennon in bepaalde Beatleskoren. Het gaat over een engel die iemand komt halen, maar: 'No one seemed to hear him / So he leafed thru a magazine / And, yawning, rubbed the sleep away / And very sane he seemed to me.'

Het origineel van dit artikel in 1979.Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant

Dan volgt de single die hard op weg is een hit te worden: Boys keep Swinging. Het lied gaat op een ironische toon ('they'Il never clone ya') over de voordelen die het heeft om een jongen te zijn. Dit thema zit ook in Repetition, maar dan vertaald op een man die zijn leven ziet mislukken door onvoldoende opleiding en dat verhaalt op zijn vrouw met wie hij, bij gebrek aan de betere ('Anne with the silk blouse') genoegen heeft moeten nemen.

Red Money sluit de plaat af, het is een van de rockers die Bowie mogelijk met Dada-pop op het oog had. Iets mislukt voortdurend door een rood doosje met rood geld en dat schept desondanks verantwoordelijkheden: 'such responsibility / It's up to you and me' zijn de laatste woorden van de plaat.

Instrumentaal sluit Lodger volledig aan bij de beide vorige LP's. Thematisch is hij diverser. Het teruggrijpen op vroeger gebruikte tekstvormen heeft echter niet geleid tot een teruggrijpen in stijl. Daarvoor is Lodger te veel een onvervreemdbaar product van nu. Het beëindigen van de samenwerking met Eno zal waarschijnlijk leiden tot een verder onderzoeken van uitheemse muzikale invloeden op de volgende LP's. Daarop lijken de beste songs op deze LP in elk geval te wijzen.

Meer over