Achtergrond

Het kunstwerk dat de aanslagen overleefde

Tussen de Twin Towers stond een kunstwerk, jarenlang omgeven door fonteinen en bankjes voor lunchende kantoormedewerkers. Wonder boven wonder overleefde het de aanslag op elf september – gedeukt, gehavend en vol stof, telefoonboeken, een ventilator en stukken vliegtuigstoel. Pas na de vernietiging werd de waarde van het werk duidelijk.

Het kunstwerk van Fritz Koenig, in originele staat voor de aanslag. Beeld Getty
Het kunstwerk van Fritz Koenig, in originele staat voor de aanslag.Beeld Getty

Het is een ontroerend moment in de documentaire Koenig’s Sphere (2001). Fritz Koenig staat op de 48ste verdieping van de American Express Tower in Manhattan en leunt over de rand van het balkon. Hij is 77 jaar, hij draagt een witte bouwhelm. Het is oktober 2001. Ruim vier weken geleden stonden hier de torens van het World Trade Center nog in al hun glorie. Nu kijkt de Duitse kunstenaar uit over de puinhopen van de ingestorte gebouwen. Hij wil zich niet opdringen aan de talloze werklui die de ravage aan het opruimen zijn, maar brandt tegelijkertijd van nieuwsgierigheid.

Astronautenhelm

Hij wijst naar beneden: daar. ‘Ze lígt,’ zegt hij met een glimlachje, alsof hij niet kan geloven wat hij ziet. De camera kijkt met hem mee. Inderdaad: in de diepte ligt The Sphere (oorspronkelijke titel: Groβe Kugelkaryatide N.Y., een naam die nooit beklijfde), een bronzen bal van 20 duizend kilo met een diameter van ruim 5 meter, als een kwetsbaar eitje tussen de brokstukken. Gedeukt, gebutst, doorklieft en zijwaarts gezegen, maar toch: redelijk intact na de aanslagen van 11 september 2001. Het kunstwerk heeft eigenlijk precies gedaan wat Koenig dertig jaar eerder hoopte dat het zou doen in zo’n situatie: het heeft zichzelf beschermd toen de hemel naar beneden kwam.

‘Als jij instort, dan wil ik niet verpletterd worden’, had Koenig met een idioot vooruitziende blik gezegd tegen Minoru Yamasaki, de Japanse architect van het WTC, die hem (samen met beheerder Port Authority of New York and New Jersey) de opdracht had gegeven een kunstwerk te ontwerpen aan de voet van zijn torens. Ook al was The Sphere een symbolische ode aan wereldvrede door handel en zagen de meesten er dus een aardbol in, voor de kunstenaar zelf was de bal een astronautenhelm, bestand tegen klappen van buiten.

Kantoormedewerkers

Nu staat Koenig hier, in het geschonden hart van Manhattan. Hij heeft zijn kunstwerk – hij noemt het steevast zijn ‘grootste kind’ – 25 jaar niet gezien of aangeraakt. Aan het eind van de jaren zestig werd het geboren in een grote houten schuur in het Duitse Ganslberg. Het werd in elkaar gezet, uit elkaar gehaald, in delen verscheept, weer samengevoegd en in 1971 onthuld in New York. Jarenlang stond het in de schaduw van het handelscentrum, langzaam om zijn as draaiend en omgeven door fonteinen en bankjes voor lunchende kantoormedewerkers.

Terwijl Koenig in de documentaire naar beneden kijkt, en daarna dichter in de buurt mag komen van het gehavende kunstwerk (hij draagt de witte helm nu over zijn zwarte alpinopet), realiseer je je als kijker: dit is een wedergeboorte. Dit is het moment dat het kunstwerk, gezien door de ogen van zijn maker, van waarde verandert. Dat is ook wat documentairemaker Percy Adlon ziet. Niet voor niets luidt de ondertitel van zijn film: ‘The extraordinary story of a sculpture that became a monument.’

The Sphere, terwijl het uit de wrakstukken van de Twin Towers werd getakeld.  Photo: Everett Collection Beeld Hollandse Hoogte / Everett Collection, Inc.
The Sphere, terwijl het uit de wrakstukken van de Twin Towers werd getakeld. Photo: Everett CollectionBeeld Hollandse Hoogte / Everett Collection, Inc.

Waar The Sphere vóór de aanslagen een kunstwerk was dat, zoals zoveel kunstwerken in de openbare ruimte, vooral fungeerde als ontmoetingsplek (‘Ik zie je om half twee bij de bal’), was hij nu ineens als een Phoenix uit de as herrezen, geladen met betekenis en beeldspraak. Nadat het wereldhandelscentrum er na een uiterst vijandige daad overheen gevallen was, werd de relatief intacte bronzen bol hét symbool van hoop, van veerkracht en van een eendrachtige wereld die ondanks alles nog bestond.

Monument

Toch duurde het nog een tijd voordat The Sphere die functie kon vervullen. Nadat het kunstwerk was schoongemaakt (de holte in het midden was gevuld met stof, telefoonboeken, een ventilator en stukken vliegtuigstoel) en gedeeltelijk gerestaureerd, stond hij 14 jaar lang in The Battery, een park in het zuidelijke puntje van Manhattan, met een eeuwige vlam en een plaquette ernaast. Kunstenaar Koenig is niet blij met deze plek, toch zegt hij bij de onthulling: ‘Het was een sculptuur, nu is het een monument.’

Maar om daadwerkelijk een monument te worden, moest The Sphere terug naar zijn oude locatie. Daarvoor werd jarenlang geijverd door nabestaanden van de slachtoffers, die een petitie startten en handtekeningen ophaalden. Sinds 2016 – Koenig overleed een jaar later – staat het kunstwerk weer min of meer op zijn vroegere plek, nabij het gat in de lucht dat de twee hoge torens daar achterlieten en waar nu een herdenkingspark is: Liberty Park. Daar staat ook de Survival Tree, een perenboom die de aanslagen van 2001 overleefde. Uit zijn beschadigde knoesten kwamen verse scheuten tevoorschijn; de boom vertegenwoordigt het oude en het nieuwe – of dood en wederopstanding, voor wie dat wil.

Het gebutste brons van The Sphere werd niet uitgedeukt. Sommige stukken zitten los, ze steken gekruld naar buiten. De bol draait niet langer langzaam om zijn as; hij werd intern gescheiden van zijn oorspronkelijke, loodzware voetstuk en daarmee van het wentelmechaniek. ‘Ik denk dat een kunstwerk tijdens zijn leven iets onbekends kan verbergen, dat pas na zijn dood tevoorschijn komt,’ zegt Koenig in Koenig’s Sphere. Pas na de vernietiging vond zijn sculptuur haar ware vorm.

Meer over