Columnpeter giesen

Het klimaat is heel geschikt om het religieuze element in de linkse politiek nieuw leven in te blazen

null Beeld

De strijd tegen de opwarming van de aarde heeft alle trekken van een religie, met strenge leefregels, Shell als de duivel, Greta als de Heilige Maagd en Frans Timmermans die de Heilige Stoel in Brussel bekleedt. In de Europese Commissie verkocht Timmermans zijn Green Deal met een parabel, schreef de Volkskrant deze week, over een man die achterna wordt gezeten door een roedel hongerige wolven. Hij stuit op een woeste en brede rivier en durft haar niet over te steken. Hij springt pas als hij in paniek is, maar dan is het te laat.

Toch is het geschamper over ‘klimaatreligie’ misplaatst, zeker als het afkomstig is van populisten die zelf de Heilige Twee-eenheid van natie en volk vereren. In alle zinvolle politiek zit een religieus element, een geloof in een betere wereld dat het gedachtengoed van een partij betekenis en samenhang geeft. Het probleem van veel huidige partijen is juist dat ze het religieuze element zo lang verwaarloosd hebben. Zo beloofde de naoorlogse sociaal-democratie de opbouw van een staat die de mens zou verzorgen van de wieg tot het graf. Zelfs het daaropvolgende neoliberalisme had een religieus element, ondanks alle nadruk op materieel gewin.

‘De waarden van een vrije samenleving als de onze komen van religie. Ze komen niet van de staat’, zei een van de belangrijkste neoliberale politici, Margaret Thatcher. Ze groeide op als dochter van een kruidenier en methodistische lekenprediker in het provinciestadje Grantham. Volgens haar vormde de bijbelse parabel van de talenten de kern van het methodisme. Wie met zijn talenten woekerde en flink geld verdient, wordt door God beloond en kan anderen helpen.

Haar evangelie draaide om eigen verantwoordelijkheid. Iedereen moest zijn eigen broek ophouden en geen beroep doen op de staat. Het evangelie van de eigen verantwoordelijkheid leidde echter tot een verlies aan sociale cohesie. Hoe meer mensen werden beoordeeld op status en materieel bezit, des te sterker de achterblijvers het idee kregen dat ze niet meetelden.

Het populistische nationalisme belooft die sociale cohesie te herstellen rond de nationale gemeenschap. Het heeft iets onmiskenbaar mystieks. Waarom zouden de Britten erop vooruitgaan door hun belangrijkste handelspartner, de EU, op afstand te zetten? Zulke economische rekensommetjes doen er weinig toe. Volgens de brexiteers zal het herstel van de nationale gemeenschap een enorme kracht in de Britse samenleving ontketenen.

Kunnen progressieve krachten tegenover dit nationalistische vuur een eigen vorm van religiositeit plaatsen, geen pakket aan maatregelen, maar een sterke overtuiging die een betere wereld belooft? Het klimaat is heel geschikt om het religieuze element in de linkse politiek nieuw leven in te blazen. Natuurlijk is de strijd tegen de opwarming van de aarde gebaseerd op een brede wetenschappelijke consensus, niet op godsdienst. Maar in klimaatpolitiek zitten onmiskenbaar religieuze, zelfs calvinistische elementen. Het klimaat confronteert de mens met zijn materialistische levensstijl, met de ratrace om een verspillende manier van leven te financieren die de planeet dreigt te vernietigen. Het klimaat biedt zingeving. Geen consumentisme, maar een harmonieuze omgang met de natuur.

Scholieren bij een klimaatdemonstratie in Den Haag, in 2019. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant
Scholieren bij een klimaatdemonstratie in Den Haag, in 2019.Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant

Is het klimaat werkelijk een thema dat een groot deel van de bevolking kan verenigen? Misschien wel. Uit een mondiaal onderzoek van het bureau Glocalities bleek dat tweederde van de jonge Republikeinen in de Verenigde Staten zich zorgen maakt over het klimaat. In Nederland constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau dat 76 procent van de burgers ‘een beetje’ tot ‘zeer bezorgd’ is over het klimaat. Dat lijkt op een aanzienlijk draagvlak voor klimaatbeleid te duiden, maar 49 procent is slechts ‘een beetje bezorgd’. Steun voor klimaatbeleid kan snel verdwijnen, zeker als burgers met hoge kosten voor energie worden geconfronteerd. De 27 procent die zich echt zorgen maakt, bestaat vooral uit jongeren en hogeropgeleiden. Daarmee dreigt het klimaat naadloos te worden opgenomen in de cultuurstrijd tussen hoger- en lageropgeleiden.

De Europese Green Deal maakt alleen kans als de lasten eerlijk verdeeld worden. Als ‘het volk’ de prijs betaalt, terwijl ‘de elite’ kan doorfeesten, zullen de gele hesjes weer opduiken, en niet alleen in Frankrijk. De Europese Commissie presenteerde alvast een Sociaal Klimaatfonds van 10 miljard euro, maar het echte werk zal in de 27 lidstaten moeten gebeuren. Daarbij kunnen de nodige ongelukken gebeuren.

Het klimaat heeft de potentie om een groot deel van de Europese bevolking verenigen in een nieuw project, even ambitieus als de opbouw van de verzorgingsstaat na de oorlog. Het kan ook een nieuwe splijtzwam worden die kundig geëxploiteerd zal worden door de populisten. Veel zal afhangen van de uitvoering: een duurzame wereld vergt een vorm van klimaatsocialisme dat herverdeelt en reguleert.

Meer over