HET KIROV BALLET

Het begon allemaal in 1738, met twaalf kleine meisjes aan het hof van keizerin Anna. Daar ligt de kiem van het Kirov Ballet, dat sinds 1991 officieel weer Sint-Petersburg Mariinski Ballet heet....

door Annette Embrechts

IS HET voorstelbaar dat Willem Jan Otten een lofdicht zou schrijven op Sofiane Sylve, eerste soliste bij Het Nationale Ballet? Of dat Judith Herzberg de watervlugheid van Johan Inger (van Nederlands Dans Theater I) bezingt in een paar poëzieregels?

Nee, dan Poesjkins verzuchting over Avdotia Istomina (begin negentiende eeuw ballerina bij het Kirov Ballet): ... Het doek gaat op./ Vol luister, haast etherisch staat daar/ Istomina; magisch bewaakt haar/ de strijkstok: met haar nymfenstoet/ voert ze zíjn wil uit./ Op één voet/ nog steunend, laat ze de andere zwaaien.../ Ze springt! Daar vliegt ze door de lucht!/ Een donsje in Aeolus' zucht!/ En almaar blijft haar romp zich draaien/ terwijl in snelle regelmaat/ één voetje tegen 't andere slaat. (Vertaling Wim Jonker. Uit: Jevgeni Onegin, Van Oorschot.)

'Ballet is in Rusland a really big thing', zegt Alexander Goeljajev, vier jaar lang eerste solist bij het Kirov Ballet in Sint-Petersburg en sinds vijf jaar eerste solist bij Het Nationale Ballet. 'Als je daar zegt dat je balletdanser bent, ben je een held. Hier hoor je: leuk, maar wat doe je voor de kost?'

Het Kirov Ballet in Sint-Petersburg en het Bolsjoi Ballet in Moskou, verwikkeld in een eeuwenlange concurrentiestrijd, vormen het summum voor dat heldendom. Maar de eerste wint toch wanneer het gaat om de perfecte beheersing van de klassieke techniek en de overlevering van balletklassiekers als Het Zwanenmeer en De Notenkraker. De oerversie van Het Zwanenmeer op muziek van Tsjaikovski (van de Oostenrijkse choreograaf Wenzel Reisinger) mag dan in 1877 in Moskou in première zijn gegaan, de standaard werd in 1895 gelegd door de bewerking van Marius Petipa en Lev Ivánov: voor het Kirov Ballet, dat toen nog Mariinski Ballet heette.

'Het Bolsjoi is spectaculair en virtuoos met een trukendoos vol lifts en hoge sprongen', zegt Marian Sarstädt, directeur van de koninklijke Haagse dansvakacademie en artistiek leider van het Nederlands Dans Theater. 'Het Kirov is puur, danst de klassieke lijnen exact. Met iedere arm op de juiste hoogte en iedere arabesk in de juiste stand.'

Ze zag het Kirov voor het eerst in 1961, in Parijs. 'Als één man stond het corps de ballet op het podium. En toch niet militaristisch.'

Het Kirov Ballet, en daaraan gekoppeld opera en orkest, tegenwoordig onder leiding van Valeri Gergjev, is een van de beroemdste dansgezelschappen ter wereld. Er is zelfs een planeet naar vernoemd, Kirov. Door Amerikaanse astronauten!

Wie echter naar documentatie zoekt over het Kirov, stuit bij het Theater Instituut Nederland op een lege map. Wel twee naslagwerkjes, Frans en Engels, en een jarenzestig-programmaboekje bij het eerste optreden in Engeland. Meer foto's dan tekst. Ook over Petipa, een van Kirovs belangrijkste choreografen, slechts vier vergeelde opstellen. Maar over Anna Pavlova zijn er drie dozen met knipsels. Rudolf Noerejev idem.

Solisten maakten Kirov beroemd: Anna Pavlova, Vaslav Nijinski, Galina Oelanova. En Rudolf Noerejev, Natalia Makarova en Michael Barisjnikov: alledrie vluchtten zij naar het Westen en werden de beste ambassadeurs die het gezelschap zich wensen kon. Maar officieel komen ze nauwelijks voor in de annalen van het Kirov.

En dan is er natuurlijk het corps de ballet, getraind aan het Kirov-instituut van Agrippina Vaganova. De methode van deze Kirov-ballerina en danspedagoge uit de jaren twintig kreeg met haar grote, vloeiende bewegingen navolging over de hele wereld. Agrippina Vaganova maakte het bovenlichaam even belangrijk als de benen.

Sarstädt: 'Ons onderwijs is er nog steeds op gebaseerd, met hier en daar aanpassingen omdat deze tijd om veelzijdigere dansers vraagt. Vanaf tien jaar volgen studenten een strikt parcours. Vandaar de wonderbaarlijke synchroniteit van het Kirov-corps. Die komen allemaal van dezelfde school.'

Documentair fotograaf Hans van der Meer maakte er in 1989 een reportage in opdracht van het Holland Dance Festival. De foto's tonen bejaarde docenten die hardhandig een voetje bijdraaien. Rijen jongens in ondergoed aan barres. Een pianiste die zich optut achter de toetsen. Wanden die ademen van versleten chic. 'Wat me opviel waren de eindeloze gangen met lokalen, waarin pianisten keer op keer balletmuziek herhaalden. En een pedagogie waarvan wij denken: móet dat nou zo, maar waarvan je ook niet kunt zeggen dat het fout is. De basis van het haast militaire regime was liefde voor ballet. Je hoorde het in de toon die aangeslagen werd, de stilte in de lokalen en het huilen van de studenten.'

De opleiding in Sint-Petersburg is gericht op de duizendste perfecte uitvoering van Het Zwanenmeer en niet op het aanleren van nieuwe choreografieën, aldus Van der Meer. 'Het doel is totale beheersing van iedere vezel in het balletlichaam.'

Het begon allemaal in 1738 met twaalf kleine meisjes, dochters van het hofpersoneel in het Petersburgse Winterpaleis van keizerin Anna, die dol was op dans. De Fransman Jean Baptiste Landé werd aangetrokken als balletmeester. Na hem volgden onder anderen Charles Louis Didelot en Marius Petipa - die om een duel Madrid had moeten verlaten en in 1847 per boot in Sint-Petersburg aankwam; hij zou er tot zijn dood in 1910 blijven.

Met Lev Ivanov legde Petipa in klassiekers als Het Zwanenmeer (1895), La Bayadère (1877), Doornroosje (1890) en De Notenkraker (1892) de basis voor de Frans-Russische balletstijl: een briljante techniek, met nadruk op de benen, die schoonheid en expressie verbindt.

Wereldpremières vonden plaats in een circusgebouw aan de Rossi Straat. Na een brand in 1860 werd het gebouw hersteld onder de naam Mariinski Theater; op nummer 2 was de dansopleiding gevestigd. Waar Petipa zijn stukken afstemde op individuele ballerina's, ging de aandacht van zijn bekendste opvolger, Michail Fokine, vooral uit naar het corps de ballet; toch legde juist zijn solo De stervende zwaan (1907) voor Anna Pavlova de basis voor zijn wereldfaam.

Na de Russische revolutie raakte het ballet in verval, totdat Vaganova met haar school ook het proletarisch publiek voor zich wist te winnen door een minder verheven en natuurlijke lichaamstaal. In 1935 werd het Mariinski Ballet herdoopt tot Kirov, naar de eerste partijsecretaris Sergej Kirov, een Bosljewiekenleider uit Leningrad die door Stalin in 1934 was vermoord. Sinds 1991 heet het officieel weer Sint-Petersburg Mariinski Ballet, maar iedereen is het Kirov blijven noemen.

Sarstädt danste in Parijs toen Noerejev in 1961 besloot te vluchten. Ze trainde met hem. 'We moesten voortdurend met taxi's naar geheime adressen omdat iedereen bang was dat de KGB zijn onderduikplek zou achterhalen. Daarna mochten alleen nog solisten die partijzuiver waren langere tijd naar het buitenland.'

Door de val van de Muur werden uitgebreide tournees over de hele wereld mogelijk. Maar de Vaganova-school kampte tijdens de perestrojka met geldgebrek, zegt fotograaf Van der Meer. 'De directeur vroeg mij een flesje parfum naast een danseresje te fotograferen. Die parfumfabriek bleek een van de allereerste sponsors.'

De lokroep van het Westen gaf aanleiding tot grote schandalen. Eerst werd in 1995 een tournee door de VS afgebroken, nadat critici de voorstelling hadden neergesabeld. In datzelfde jaar werden algemeen directeur Anatoli Malkov en artistiek leider Oleg Vinogradov ontslagen wegens het aannemen van smeergeld. Beide leefden in grote luxe, terwijl veel dansers niet meer dan een hongerloontje kregen.

Dat laatste wordt bestreden door Alexander Goeljajev, die tegenwoordig in Nederland danst. Hij wenst niks negatiefs over zijn 'familie' te horen, zoals hij het Kirov beschrijft. 'Alle solisten krijgen een appartement. Niemand vertrekt om financiële redenen.' Zijn mooiste herinnering aan het Kirov is de dag waarop hij werd aangenomen. 'Daarna herinner ik me werken, werken en nog eens werken.'

Hij zegt dat er wel eens met tweedehands decors werd gereisd omdat het gezelschap de ene dag in Australië, de andere dag in Japan moest optreden. 'Oude decorstukken die als reserve werden gebruikt, werden alvast vooruit gestuurd.'

Zijn voornemen te vertrekken werd door artistiek leider Vinogradov met weinig instemming begroet. Sterker nog: Vinogradev wilde zijn vertrek en dat van eerste soliste Larissa Lezhnina naar Het Nationale Ballet met alle geweld verhinderen. Lezhnina was zijn paradepaardje, ze danste de hoofdrol in een promotievideo van het Kirov. Maar het gebrek aan nieuwe choreografieën dreef beide dansers naar het Westen.

Volgens sommigen zou die museale opstelling weleens de doodsteek voor het Kirov kunnen betekenen. Hoelang kan het Kirov nog volstaan met een compleet, perfect 'Zwanenmeer': vier uur muziek, ballet en mime door 205 dansers en muzikanten in vijfhonderd kostuums?

De huidige directeur Makhar Vaziev heeft ook werk van balletvernieuwer George Balanchine, opgeleid aan het Kirov, in het repertoire opgenomen. Toch neemt de kritiek de laatste jaren voorzichtig toe: ongeïnspireerde optredens door een tweede en derde cast terwijl de eerste was beloofd; kostuums met gaten; decors van bordkarton. Toppunt was de Australische première die werd uitgesteld omdat de Australische douane sporen van houtworm in spitzen had aangetroffen.

Van de aangekondigde cast die met kerst en nieuwjaar danst in de RAI in Amsterdam, herkent Goeljajev alvast drie wereldsterren: Oeliana Lopatkina, Igor Zelenski en Faroek Rusimatov. De andere namen kent hij niet. 'In vijf jaar kun je bij het Kirov uitgroeien tot een ster. Al vertrekken er twintig solisten, uit de eigen kweek staan direct vijftig nieuwe klaar. Het Kirov gaat nooit dood, het Kirov is een Hollywood-acteur. De pers mag 'm best een asshole noemen, maar het raakt hem niet.'

Meer over