‘Het kan nog erger in Zimbabwe’

Vicepresident Zuid-Afrika over de ‘frustrerend’ verlopen verkiezingen in Zimbabwe. ‘Onze invloed wordt overschat.’..

Van onze verslaggever Marnix de Bruyne

Het kan verkeren. Half januari dit jaar stond Phumzile Mlambo-Ngcuka – vicepresident van Zuid-Afrika sinds 2005, kabinetslid sinds 1999 – in Pretoria de pers nog ‘voorzichtig optimistisch’ te woord over Zimbabwe, samen met haar gast, de Ierse premier Bertie Ahern.

De Zuid-Afrikaanse president Mbeki had hen net verteld hoe ver de onderhandelingen onder zijn leiding al waren gevorderd tussen regering en oppositie en welke wetswijzigingen in Zimbabwe op komst waren die ‘vrije en eerlijke verkiezingen’ zouden garanderen. ‘Binnen enkele dagen’ zou de slotfase volgen en Mbeki ‘was hoopvol’ dat het een succes zou blijken te zijn, zei Ahern.

Sindsdien heeft de regering-Mugabe het akkoord terzijde geschoven en op 29 maart onder dubieuze omstandigheden verkiezingen gehouden, waarvan de voornaamste resultaten nog altijd niet zijn bekendgemaakt. En dat allemaal zonder dat Mbeki zich kritisch uitlaat over collega Mugabe.

Het Zuid-Afrikaanse weekblad The Sunday Times schreef zondag dat president Mbeki door Mugabe’s gedrag te kijk staat ‘als de risee van de diplomatieke wereld’ en riep hem op het beleid van stille diplomatie te staken ‘dat Mugabe slechts vertroetelde, terwijl hij het land verkrachtte’.

Het is dan ook niet gek dat vicepresident Mlambo-Ngcuka vaak naar Zimbabwe werd gevraagd tijdens haar woensdag afgesloten bezoek aan Nederland, waar ze twee dagen sprak met ondernemers, parlementariërs en premier Balkenende. ‘Een van mijn beste reizen’, zegt ze, ‘iedereen was zó open, stelde zulke goede vragen.’

Waarom heeft president Mbeki zich voor gek laten zetten door z’n collega Mugabe, zonder te reageren?

‘Wat moeten we dan? Mugabe afzetten? Het zou me verbazen als degenen die schreeuwen, die hem fel veroordelen, wel iets van Mugabe gedaan krijgen. We hebben geen speciale relatie met Zimbabwe, zoals velen denken. We doen ons werk, maar voor ons is er geen voorkeursbehandeling. Of we schreeuwen of stil zijn, maakt niet uit. De Zimbabwanen doen wat ze willen, wat anderen ook zeggen.’

Waarom heeft Zuid-Afrika dan überhaupt al die moeite gedaan?

‘Je kan ook niet je handen omhoog gooien en helemaal niets doen. Daarom hebben we met beide kanten geprobeerd te werken, om de onderlinge spanningen te verminderen. Maar we bezitten geen toverstokje. Er heersen overdreven verwachtingen van wat Zuid-Afrika kan bereiken, of wat de landen in de regio kunnen doen. Ik ben al zó lang betrokken bij het Zimbabwebeleid. We hebben geleerd dat de uiteindelijke oplossing uit Zimbabwe moet komen.’

Was u eerder dit jaar hoopvoller gestemd over Zimbabwe?

‘Ik was voorzichtig optimistisch. Iedereen zegt dat de verkiezingsdag zelf goed verliep, zonder geweld. De uitdaging kwam erna: de resultaten die maar niet worden bekendgemaakt. Het is frustrerend, erg frustrerend, dat er nog geen resultaten zijn, dat het Hooggerechtshof zich erover moest buigen. Elke dag verandert de situatie in Zimbabwe, maar helaas niet ten goede.’

Oppositieleider Morgan Tsvangirai heeft maandag Zuid-Afrika opgeroepen Zimbabwe openlijk onder druk te zetten. Is dat echt niet het proberen waard, na zo’n lange tijd van vergeefse stille diplomatie?

‘Ik ben er niet van overtuigd dat zoiets helpt. Een heersende opvatting is dat als je Zimbabwe maar tot het uiterste onder druk zet, je resultaten boekt. Ik kan je zeggen: Zuid-Afrika zal te maken krijgen met een crisis. Heel Zimbabwe zal naar Zuid-Afrika vluchten.’

Maar dat gebeurt nu al. Honderdduizenden Zimbabwanen zijn al naar Zuid-Afrika uitgeweken, volgens sommigen zelfs drie miljoen.

‘Het kan nog erger worden in Zimbabwe, het kan alleen verergeren.’

Hoe zou u zelf het beleid van president Mugabe omschrijven?

‘Ongelukkig.’

Alleen maar ongelukkig?

‘Luister, ik ga je geen kop boven je stuk geven. Dat helpt ons niet.’

Jacob Zuma, in december gekozen tot leider van regeringspartij het ANC, gaat verder. Woensdag riep hij Zimbabwe op met de uitslag te komen. Phumzile Mlambo-Ngcuka volgde Zuma op in 2005, nadat Mbeki hem uit het kabinet zette wegens een aanklacht voor corruptie, een zaak die nog altijd loopt. Het was de voornaamste reden dat ze bij de ANC-conferentie in december uitgejouwd werd door Zuma-aanhangers, en niet is herkozen in de leiding van de partij.

Hoe voelde dat?

‘Ach, wie niet tegen de hitte kan, moet niet in de keuken staan. Ik ga gewoon door met mijn werk. Dat er nu twee machtscentra zouden zijn (partijpresident Zuma versus landspresident Mbeki): ik merk er niets van. Zuma zegt zelf te willen dat de regering tot 2009 zijn werk moet afmaken. Het beleid verandert pas als hijzelf president is.’

Meer over