Analyse

Het is voorbij met de coronasteun. Hoe succesvol zijn de miljarden geweest?

Nooit eerder bemoeide de Nederlandse overheid zich buiten oorlogstijd zo intensief met de economie als het voorbije anderhalf jaar. Vrijdag is het afgelopen met de algemene steunpakketten. Deden de coronamiljarden wat ze moesten doen?

Horecamedewerkers in Den Haag bereiden zich in april voor op de heropening van hun terras. Beeld ANP
Horecamedewerkers in Den Haag bereiden zich in april voor op de heropening van hun terras.Beeld ANP

Eindeloze rijen werklozen, het grootste begrotingstekort sinds 1918 en mogelijk zelfs een nieuwe, desastreuze bankencrisis. Dat was het asgrauwe scenario waarmee Nederland de eerste coronaweken rekening hield. Het noodlot zou jongeren zelfs driedubbel treffen. Geen sociaal leven door de lockdown, geen baan door de economische recessie en geen toekomst door de loden last van een torenhoge staatsschuld.

Anderhalf jaar later blijkt alles anders. Ja, met ruim 80 miljard euro aan begrote uitgaven zijn de coronakosten inderdaad astronomisch. De NOW-regeling nam veruit de grootste hap uit het budget, blijkt uit cijfers van de Algemene Rekenkamer. Maar de voorspelde rampspoed bleef uit.

De Nederlandse economie gedraagt zich als een jojo. Na een pijlsnelle krimp van 3,8 procent in 2020 klimt zij dit jaar net zo rap uit het dal. De werkloosheid is alweer gedaald tot het niveau van voor de coronacrisis. De staatsschuld? Slechts 57,5 procent van het bbp. Dat is ruim onder het strenge Europese schuldenplafond van 60 procent.

- Beeld -
-Beeld -
. Beeld .
.Beeld .
- Beeld -
-Beeld -

‘Verstandig beleid’

Bas Jacobs, hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, spreekt van een succes. ‘Dit was heel anders dan een financiële crisis, een oliecrisis of een huis-tuin-en-keukenrecessie. Het waren dit keer een virus en de overheid zelf, met haar lockdownmaatregelen, die de neergang veroorzaakten. De vraag stimuleren, zoals Keynes voorschrijft en de Amerikanen probeerden met hun coronacheques, werkt dan niet goed. Je kunt mensen wel geld geven om vaker uit eten te gaan, maar de restaurants waren dicht! In plaats daarvan heeft de Nederlandse staat bedrijven liquiditeitssteun gegeven. Werknemers kregen zekerheid over hun inkomsten. Verstandig beleid, dat direct aangreep bij het economische probleem.’

Nadelen zijn er ook. Sommige critici spreken van een gemiste kans. In ruil voor steun van de belastingbetaler had het kabinet veel meer hervormingen moeten eisen van het bedrijfsleven, van een kerosinetaks tot stoppen met belastingontwijking. Anderen maken zich zorgen over wat de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950) ‘creatieve destructie’ noemde. In dat kapitalistische proces van voortdurende vernieuwing blijven succesvolle ondernemingen overeind, terwijl de zwakke broeders omvallen. Dat doet pijn, maar de economie als geheel komt uiteindelijk productiever en innovatiever uit een crisis.

null Beeld ANP
Beeld ANP

In plaats daarvan hield Nederland sinds maart 2020 álle bedrijven overeind. Het aantal faillissementen lag nog lager dan voor de lockdowns. ‘In het begin was er grote paniek’, blikt Roel Beetsma terug. Samen met collega-econoom Jacobs werd de hoogleraar macro-economie aan de Universiteit van Amsterdam in het begin van de coronacrisis geïnterviewd in de Volkskrant. Vergeleken met toen lijkt Beetsma sceptischer.

‘Natuurlijk is op zo’n moment de reactie dat de overheid bedrijven massaal steunt. Maar ik vraag me af of we niet te makkelijk, te lang gul zijn geweest. De gevolgen daarvan zie je nu terug op de arbeidsmarkt. Die is flink verstoord. Door zo lang door te gaan met steunpakketten voor álle bedrijven verhinder je bijvoorbeeld dat werknemers verhuizen van zwakke naar sterke bedrijven. Of van de reisbranche naar de zorg.’

Schandalen

Op het niveau van individuele bedrijven en burgers klinken nog veel meer klachten. De betrokken ministers waarschuwden er vanaf het begin voor: wie zo snel zo veel miljarden moet uitdelen, maakt onvermijdelijk fouten. Terwijl werknemers met vaste contracten thuis op de bank zaten mét behoud van salaris, vingen flexkrachten en zzp’ers de klappen op. En telkens weer verschenen er ondernemers in de media die vertelden hoe zij buiten de boot vielen.

Het omgekeerde gebeurde ook. Reken de komende tijd op talloze schandaalverhalen over concerns die volop winst maken en toch profiteerden van de coronamiljarden. Alleen al bij de eerste twee ronden van de NOW-regeling moet er in 44 duizend gevallen geld worden terugbetaald. Meestal ‘doordat het omzetverlies lager is dan door de werkgever werd ingeschat’, schreef demissionair minister Koolmees van Sociale Zaken vorige week aan de Tweede Kamer.

27 Oktober 2020. Ministers Koolmees (links), Wiebes (midden) en Hoekstra presenteren extra steunmaatregelen voor ondernemers. Beeld ANP
27 Oktober 2020. Ministers Koolmees (links), Wiebes (midden) en Hoekstra presenteren extra steunmaatregelen voor ondernemers.Beeld ANP

Ingesleten dogma’s

De macro-economische cijfers spreken desondanks voor zich. Waarschijnlijk bemoeide de Nederlandse overheid zich buiten oorlogstijd nooit eerder zo intensief met de economie als het voorbije anderhalf jaar. Daardoor is een diepe crisis vermeden. ‘De door de overheid verleende coronasteun in 2020 is effectief geweest’, concludeert het Centraal Planbureau in een dinsdag verschenen onderzoek. De rekenmeesters schatten dat hierdoor tussen de 65- en 180 duizend mensen hun baan hebben behouden.

De grote vraag is of Vadertje Staat, na deze prestatie van formaat, bij toekomstige crises nog kan wegkomen met een passievere houding. Roel Beetsma, die bekendstaat als voorstander van een kleinere overheid, vreest van niet. ‘Je ziet nu al dat sectoren die zich achtergesteld voelen, zoals de horeca en de evenementenbranche, direct naar de overheid kijken. Dan wordt er geprotesteerd. Vervolgens koopt de politiek de onvrede af. Het klopt natuurlijk dat al die ondernemers getroffen zijn door de coronacrisis. Maar de vraag is of de belastingbetaler daar telkens voor moet opdraaien.’

Bas Jacobs is positiever. Hij spreekt van een enorme omwenteling in het denken over overheidsfinanciën. ‘Er zijn duidelijk lessen geleerd uit de vorige crisis. In achttien maanden heeft Nederland ruim anderhalf keer zoveel uitgegeven als het destijds, gedurende zes lange jaren, bespaarde met bezuinigingen en lastenverzwaringen. Die aanpak blijkt te werken.’ Hoe is deze omslag te verklaren? Jacobs aarzelt: ‘Misschien hielp het dat we zoiets als deze pandemie nooit hebben meegemaakt. Daardoor zaten er geen ingesleten dogma’s bij de politieke partijen.’

null Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Wie: Cor Holtackers en Rinke van ’t Holt
Wat: Eigenaars restaurant annex winkel Het Lokaal
Waar: Amersfoort

Verloren 60 procent van hun omzet wegens sluiting van het restaurant

‘Wij hebben alleen aan het begin van de eerste lockdown de eenmalige tegemoetkoming van 4.000 euro ontvangen. Daarna zijn we nooit meer in aanmerking gekomen voor coronasteun. Doordat we naast onze horeca nog een winkel hadden die open was, hadden we niet genoeg omzetverlies. Het is dankzij onze vaste klanten en gasten dat we ons hebben kunnen herpakken.

‘Gelukkig hebben we niemand hoeven ontslaan, maar we hebben wel wat jaarcontracten niet verlengd en mensen met een nulurencontract op non-actief gezet. Dat is voor ons een grote zorg geweest. Mensen met flexcontracten zijn in deze crisis maatschappijbreed kind van de rekening geworden. Vooral voor medewerkers die niet meer thuis woonden en afhankelijk waren van dit inkomen was dat een bittere pil. We hebben wel aangeboden om bijvoorbeeld vakantiegeld eerder uit te betalen.

‘Zodra de terrassen weer opengingen, hebben we hen direct weer benaderd. Veel zijn teruggekomen, maar sommigen hadden al ander werk gevonden of zijn verder gegaan met studeren. Daardoor was het wel even schakelen om op tijd voldoende personeel te werven. Het was dus een geluk bij een ongeluk dat het aan het begin van de zomer slecht weer was en we niet direct volle bak hoefden te draaien.

‘We zitten inmiddels boven de omzet van voor corona. Doordat we hebben ingezet op afhaalmaaltijden en uitbreiding van het assortiment in de winkel, zijn er nieuwe klanten bijgekomen. Het is natuurlijk afwachten of dat zo blijft als alles straks echt weer open is, maar vooralsnog hebben we door vereende krachten en creativiteit een positieve groei doorgemaakt. Dat hadden we aan het begin van de crisis nooit gedacht.’

(Marieke de Ruiter)

null Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Wie: Berenice van Leer
Wat: Freelance zangeres
Waar: Amsterdam

Kreeg de nooduitkering voor zzp’ers (Tozo) van 1.050 euro per maand

‘De Tozo heeft me afgelopen anderhalf jaar zeker geholpen om wat vaste lasten te betalen. Wat ik wel vervelend vond, is dat het niet genoeg was om van te leven, maar als je er wat bij wilde werken, moest je alles wat je verdiende weer terugbetalen. Ik ben er uiteindelijk mee gestopt omdat ik geen zin had in dat gezeik. In april ben ik begonnen bij een bakker. Het is twee dagen in de week voor het minimumloon, maar ik wilde niet meer nietsdoen. Ik wilde ergens deel van uitmaken.

‘Ik verdien nu eenderde van wat ik verdiende voor de coronacrisis. Dat komt vooral doordat de boekingen vanuit de evenementenbranche achterblijven. Er zijn nog steeds weinig festivals. Tijdens de lockdown scheelde het nog dat ik niks uitgaf, nu alles weer open is moet ik wel oppassen dat ik niet bourgondisch ga leven. Je wilt toch weer lekker onder de mensen zijn, maar dan moet je continu denken: kan dit wel? Voor mij voelt het dus nog niet helemaal alsof de lockdown voorbij is.

‘Hoewel het bevrijdend is om niet meer afhankelijk te zijn van een uitkering, heb ik afgelopen anderhalf jaar wel geleerd dat ik om hulp mag vragen. Ik ben gewend om voor mezelf te zorgen, dat doe ik al sinds mijn 16de. Voor de coronacrisis zou ik nooit mijn handje ophouden en mensen betrekken. Maar nu ben ik een crowdfundingactie begonnen voor mijn nieuwe album. Daarop staat ook het nummer dat ik aan het begin van de eerste lockdown schreef: Homebound.’

(Marieke de Ruiter)

Meer over