'Het is totaal niet lonely at the top'

Vanaf zondag presenteert Jeroen Smit voor de NTR de zevendelige serie 'Leiders gezocht'. Parallel daaraan interviewt de Volkskrant wekelijks op deze plek een Nederlandse leider. Vandaag Ben Verwaayen, topman van Alcatel-Lucent: 'Authenticiteit is het allerbelangrijkst.'Door Pieter Broertjes en Wilma de Rek

In de interviews die we tot dusver met u gelezen hebben, komt u¿


'Ik heet Ben hoor, zeg maar gewoon Ben, dan hoef je ook geen u te doen. Daar heb ik zo'n hekel aan.'


In de interviews die we tot dusver met je gelezen hebben, kom je naar voren als iemand die buitengewoon tevreden is met zichzelf.


'Tevreden met zichzelf. Hm¿' (proeft de zin op zijn tong). 'Tevreden met zichzelf. Ja? Nou, dat is een goeie openingsvraag. Want dan gaat iemand geheid roepen: o nee hoor, ik ben helemaal niet tevreden met mezelf! Daar tuin ik dus niet in. Ik neem er kennis van.'


Ben je tevreden met jezelf?


'Nee, ik ben niet tevreden met mezelf. Ik ben wel in balans met mezelf. En ik ben happy met de kansen die ik heb gekregen. Ik was niet altijd happy met het resultaat, dat kan ook niet; maar vaker wel dan niet.'


Ben Verwaayen, 58 jaar, is met het leiderschap vergroeid. Op zijn 36ste was hij de topman van KPN, daarna werd hij het bij British Telecom en sinds twee jaar is hij CEO bij de Frans-Amerikaanse telecomreus Alcatel-Lucent.


Verwaayen is een leider van de blijmoedige soort. Alles lijkt hem gemakkelijk af te gaan, en als dat even niet het geval is - bij Alcatel-Lucent stelden de resultaten aan het begin van zijn aantreden teleur - laat hij daar niets van merken. Hij gaat bij tegenslag ook niet ineens anders leidinggeven. 'Je moet altijd jezelf blijven. Ik denk dat authenticiteit het allerbelangrijkst is voor leiderschap. Want authenticiteit is wat je meebrengt, overal waar je bent, in welke situatie ook. Wanneer je authentiek bent, ben je ook transparant.'


Waarom schieten zoveel mensen in leidinggevende posities dan toch in een rare kramp?


'Dat heeft met hun verwachtingspatroon te maken. Mensen denken dat een leider een Leider met een hoofdletter hoort te zijn. Daar word je mee opgevoed. Mijn eerste beeld van een leider was een van de onderwijzers van de lagere school, die tegelijkertijd dirigent van de koorknaapjes was. Als je het niet goed deed, kon je een dreun krijgen; dat type. Autoritair, maar ook creatief. En zeer authentiek.'


Een paar weken terug bezocht Verwaayen een bijeenkomst waar over betrouwbaarheid werd gesproken. De inleider vroeg aan de zaal of ze Wilders betrouwbaar of onbetrouwbaar vonden. 'Negentig procent van de aanwezigen stak zijn hand op: onbetrouwbaar. Dat is natuurlijk onzin. Als je betrouwbaar verandert in voorspelbaar - je kunt erop vertrouwen dat-ie doet wat-ie zegt -, is Wilders een betrouwbare man. Je hoeft het niet met hem eens te zijn, maar dat is iets anders. Het woord betrouwbaar wordt vaak ingevuld als: betrouwbaar in de zin dat je moet doen wat ík vind dat je moet doen.


'Zo zit het ook met leiderschap. De meeste mensen vinden leiders goeie leiders als ze doen wat zij willen. Dat is een foute aanname. Wanneer je doet wat de mensen willen, ben je in veel gevallen de leider van de zachte aanpak, de leider van het 'houden wat we hebben'. De meeste mensen zitten waar ze zitten vanwege het verleden, niet vanwege de toekomst. Je zit ergens vanwege wat je tot op heden hebt gedaan. Naarmate iemand hogerop komt, is hij meer tevreden met de stappen die hij gezet heeft. De leider, vindt hij, moet zorgen voor het behoud van zijn positie. De realiteit is, dat een leider iemand moet zijn die creëert wat moet komen. En dus afstand durft te nemen van datgene dat was. Dat maakt dat een leider in veel gevallen dingen doet die niet prettig zijn voor degenen die er al zitten, maar zeer prettig voor degenen die nog moeten komen. Want je opent dingen, je opent deuren.'


Geldt dat ook voor politiek leiderschap? Een politiek leider wil per definitie behagen, anders raakt hij zijn achterban kwijt.


'Hij wíl zijn achterban misschien wel behagen, maar hij is niet gekózen om zijn achterban te behagen. Hij is gekozen om die dingen te doen die juist zijn voor de samenleving.


'Neem het moment van vandaag. Wat is de kern van de samenleving? Dat zijn banen. Banen creëren welvaart, banen creëren welzijn, banen creëren cohesie. Nou, we leven in een wereld die aan het veranderen is, waarin de machtscentra aan het verschuiven zijn, en waarin de criteria voor deelname aan de economie zodanig verruimd zijn dat mensen die vroeger niet konden deelnemen, dat nu wel kunnen. Omdat de fysieke afstand tot de economie geen rol meer speelt. Daarom kunnen die miljoenen en miljoenen mensen in de achterlanden van Brazilië en Peru en India ook meedoen. In die wereld staat de huidige balans van banen op de tocht, in het westen, in Europa.


'En wat doen wij: we vragen aan onze leiders te behouden wat we hebben. Dat is niet per se goed. Als je al in een baan zit die in beton wordt gegoten, oké; maar ben je een jongere die aan de kant staat en binnen wil komen, dan heb je dus pech. Een leider is iemand die pijn kan toedienen. In een samenleving, een organisatie, een bedrijf. Ik ben een veranderingsmanager. Mijn ambitie is dingen te veranderen, ten goede. Ik ben een slechte beheerder, ik heb ook niet zoveel beheerbanen gehad.'


Op de middelbare school raakte Verwaayen geïnteresseerd in politiek, na een ontmoeting met VVD-kamerlid Danny Tuijnman. Hij is de VVD altijd trouw gebleven; hij was lid van het hoofdbestuur en schreef in 2006 het VVD-verkiezingsprogramma.


Wat voor leider heeft Nederland met Mark Rutte gekregen?


'Een heel authentieke leider. Een leider die transparant is en ongelooflijk energiek. Geen zeurder. Hij vindt het verschrikkelijk, zeuren, daar lijdt hij onder. Het is pure passie wat hij doet. Lonely at the top? Gelul. Het is zo lonely als je het wilt maken. Ik heb het nog nooit lonely gehad. Ook niet als ik moeilijke dingen moest doen. Mark zal nimmer lonely zijn.


'Hij is iemand die heel goed aanvoelt hoe hij bruggetjes moet bouwen. Dat heb je of dat heb je niet. Ik ken hem goed - laten we zeggen zeer intensief - vanaf het moment dat hij begon als staatssecretaris, dus sinds zeven, acht jaar. Ik weet nog dat hij tegen me zei, toen hij in de peilingen op het diepte- van het dieptepunt zat: ik kom in het torentje. Met een innerlijke overtuiging waar geen enkele grond voor was, op dat moment. Dat kenschetst iemand die een drive heeft.'


De drive om in het torentje te zitten.


'Absoluut niet, het gaat hem niet om dat torentje zelf. Het torentje is alleen maar het platform om dingen te doen waarvan hij vindt dat hij ze moet doen.'


Heeft hij jou gevraagd hem te komen helpen als¿


'Ik help hem al jaren.'


¿ te helpen als minister?


'Nou, weet je, hij heeft een goeie ministersploeg gekozen.'


Zó ontwijkend, dit. Jammer.


'Nee, dat is niet ontwijkend. Kijk, ik heb een heel andere rol bij hem. Natuurlijk hebben we het erover gehad. Ik heb tegen hem gezegd, in het begin al: als ik een van jouw ministers word, dan verlies ik de mogelijkheid om jou te helpen. Dan ga ik iets doen wat een job is. Ik hád trouwens al een job, in Parijs; ik had me net verbonden aan een bedrijf dat in de gevarenzone zat, waar 80 duizend man werken, en dat ik gezond zou maken.'


Het zou nu wel op een mooi moment komen, qua carrière. Op een gegeven moment ben je toch wel klaar met die telefoons?


'Ik doe niet aan carrièreplanning.'


Heb je nee gezegd, of zei je : vraag mij niet?


'Wat doet dat er nou weer toe?'


Dat doet er toe.


'Nee, dat doet er niet toe. Ik vind dat Mark een goeie ploeg bij elkaar heeft gefietst. Hij heeft gekeken naar degelijkheid en naar gedurfdheid, en dat is een combinatie die je moet hebben. Mark zelf is een heel gedurfde man. Die denkt in haakse bochten. Het is een ontzettend leuke vent, er zit geen geheime laag achter of onder. Nederland kent hem heel goed, want hij is zoals hij overkomt. Hij is eigenwijs, dat is mooi. Ik kan alles tegen hem zeggen, hij haalt eruit wat ie wil en de rest flikkert hij weg - dat is prima.'


Maar wat ben je nou precies van hem?


'Ik help de top van de club om er enige lijn in te krijgen. Dat kun je als buitenstaander doen.'


Hoe?


'Ach, af en toe roep je ze bij elkaar en dan zeg je: dit zijn de basispunten. Ze komen eens per jaar naar mijn huis in Zuid-Frankrijk: Mark Rutte, de fractievoorzitters van de Eerste en Tweede kamer, Ivo Opstelten. Ivo is een heel belangrijke kracht geweest in het stabiliseren van de VVD. Met een natuurlijke autoriteit bracht hij rust in de discussie, dat was goed.


'Er zijn natuurlijk onderlinge verhoudingen waar je over moet praten, en dat hebben ze heel goed gedaan. Zie mij maar als een soort facilitator. Heel bescheiden, in de zin van af en toe; als ze behoefte hebben, dan bellen ze.'


Heeft zo'n facilitator veel invloed?


'Invloed is een verkeerd woord. Als je faciliteert, heb je nul invloed. Je maakt dingen mogelijk, maar zíj doen het. Ik heb me altijd weggehouden van de inhoud. Ik stel vragen, dat is alles wat ik doe. En omdat ik onthecht ben en geen deel uitmaak van het gedoe, zijn dat de juiste vragen. Vragen die de verhoudingen scherp stellen: wie doet wat, waarop ben je afrekenbaar, waar ben je verantwoordelijk voor? In de politiek gebeurt dat nimmer.


'Mark is absoluut straight. Ik heb nooit iets gehoord over wat er gebeurde in de kabinetsonderhandelingen. En ik sprak de onderhandelaars regelmatig. Geen wóórd. Ik moest het in de krant lezen, net als ieder ander. En zo hoort het. Ik ben hartstikke close met ze, maar afspraak is afspraak. Ik heb nooit een letter gehoord.'


Is het regeerakkoord beter dan het VVD-verkiezingsprogramma?


'Nee. In het VVD-programma stond nadrukkelijk vernieuwing van de economische omstandigheden. Wat Mark goed zal doen, is de innovatiekant aanpakken. Maar ik vind dat er ook sociale vernieuwing had moeten zijn, en die hebben we niet binnengehaald. Dus vind ik het regeerakkoord niet beter dan ons programma. Sociale vernieuwing is het belangrijkste wat er is, en banen zijn het allerbelangrijkst, zoals ik al zei; die geven mensen identiteit, zelfstandigheid, ontplooiing. En zelfvertrouwen. Als je op zoek bent naar datgene waar je kritiek op kunt hebben, heb je hier een goed punt te pakken. Dat is een gemiste kans.


'Van het gedeelte dat jullie media 'de Wilders-agenda' noemen, ben ik niet zo onder de indruk. Een boerkaverbod, het verliezen van je nationaliteit als je een misdrijf begaat waarvoor je langer dan twaalf jaar krijgt - dat is er in Frankrijk allemaal routinematig doorheen gekomen. Drie stukjes in Le Monde, en dat was het dan.'


VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes zei dit voorjaar dat Geert Wilders schadelijk is voor het imago van Nederland. Wat merk je daar in het buitenland van?


'Nou, in het buitenland vinden ze niks van Wilders hoor. De meeste mensen hebben nog nooit van Wilders gehoord. Ze weten vaag dat er in Nederland iets met rechts aan de hand is, maar als je dan uitlegt dat de politici die ze straks misschien een hand moeten geven hele nette keurige kerels zijn, is het al over.'


Dus Wientjes' vrees is onterecht.


'Ik denk dat zijn angst onterecht is, ja. Uiteindelijk gaat het erom wat je doet. Niet om wat je zegt. Ik denk dat dit kabinet de juiste dingen zal doen. En als dit kabinet de juiste dingen doet, zal het buitenland er geen problemen mee hebben.'


Verwaayen is de vijfde van zes kinderen. 'Toen ik kwam, waren mijn ouders uitopgevoed. Ze lieten mij helemaal mijn gang gaan. Ik heb een fantastische jeugd gehad. Ik heb mijn vrouw jong leren kennen, ik was 17 en zij 14, en op de een of andere manier stond voor ons allebei vast dat we een spannend leven zouden leiden. Geen idee hoe ik daaraan kwam. Ons gezin was een keurig, Hollands gezin. Mijn grootvader is een importbedrijf voor farmaceutische producten begonnen, dat heeft mijn vader overgenomen en nu doet mijn broertje het. Mijn moeder werkte in de zaak mee.'


Is het een bepaald type mensen, dat hoog op de apenrots eindigt? Hebben jullie topmannen iets gemeenschappelijks?


'Ten eerste hoeven het geen mannen te zijn, het kunnen ook heel goed vrouwen zijn. Maar ze hebben wel een paar dingen gemeen. Ze moeten drie eigenschappen hebben. De eerste is dat ze bereid zijn zich te laten afrekenen op resultaten. Daarmee ben je een groot deel van de samenleving al kwijt, want veel mensen voelen zich daar ongemakkelijk bij, die willen liever op activiteiten worden afgerekend - hoeveel uren ben ik op kantoor - dan op resultaat. Het tweede is dat je communicatief moet zijn.'


Hoe groot is jouw netwerk? Hoeveel mensen ken je?


'Geen idee. Héél veel. Als je een netwerk wilt onderhouden, moet je mensen wat melden; niet alleen dingen die jou interesseren, maar ook zaken die anderen interesseren. Je moet ontdekken wat de brug is tussen jou en de ander. Brug is een heel belangrijk woord. Eigenlijk is een leider een brug. Tussen dat wat zou moeten, en dat wat is.'


En de derde eigenschap?


'De derde is een zekere mate van eerzucht. Ik vind van mezelf dat ik niet eerzuchtig ben, maar ik zal het toch wel wezen, anders had ik niet dit soort banen gehad. Ik weet niet waar die eerzucht vandaan komt. Als klein jongetje was ik het in elk geval niet. Ik wilde journalist worden, dat leek me ontzettend leuk, dan kon je reizen. Ben je dan eerzuchtig? Ik weet nog dat ik naar de middelbare school fietste, onder de snelweg door, en dan dacht: oh, je kan hier naar links en je kan hier naar rechts, je geeft maar gas en weg ben je! Ik zag op vakantie een bordje: 40 kilometer naar het zuiden, en ik dacht: kun je ook nog vérder dan 40 kilometer? Laten we nog verder gaan!'


Ben je wel eens onzeker? Twijfel je ooit aan jezelf?


(Kijkt oprecht verbaasd): 'Nee, nooit . Ik ben trouwens ook nooit boos. Ik ben totaal gelijkmatig. Ik ben 365 dagen van het jaar hetzelfde. Ik scheld nooit. Ik denk dat ik misschien in 35 jaar misschien drie keer uit mijn slof ben geschoten.


'Nog iets: leiderschap heeft een maximale houdbaarheidsdatum. De meeste mensen blijven te lang zitten. Blair had een jaar eerder weg moeten zijn, Balkenende had er één kabinetje eerder mee moeten stoppen. Als je de merkt dat je de waarom-vraag gaat beantwoorden - waarom hebben we zus gedaan, waarom doen we zo - dan heb je de film dus helemaal gezien. Als je de leider bent, stel je de vragen; als je de manager bent, ga je ze uitleggen. Je moet in de spiegel kunnen kijken en tegen je zelf zeggen: zo, en nu is het mooi geweest. Opsodemieteren.'


Ben Verwaayen

Ben Verwaayen (1952) is sinds twee jaar bestuursvoorzitter van het Frans-Amerikaanse netwerkbedrijf Alcatel-Lucent (80 duizend werknemers). In 1975 werd hij pr-manager bij ITT Europe, in 1983 executive vice-president en directeur operationele zaken bij ITT Europe. In 1988 volgde zijn overstap naar de Koninklijke PTT Groep. Daar zorgde hij voor de privatisering van het bedrijf. In 1997 werd hij tweede man van Lucent Technologies in de VS en in 2002 CEO van British Telecom (tegenwoordig BT). Hij zat jaren in het hoofdbestuur van de VVD, schreef in 2006 het verkiezingsprogramma voor die partij en is een van de belangrijke mannen in het netwerk van Mark Rutte. Verwaayen studeerde rechten en internationale politiek aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Hij zit in het bestuur van het World Economic Forum. Ben Verwaayen is geboren in Rijsenburg, getrouwd met Heleen, heeft een zoon en een dochter, drie kleinkinderen en woont meestal in Parijs.


Inkomen

'1,2 miljoen euro per jaar. Ja, waar geef ik mijn geld aan uit, goeie vraag. Aan mensen die ik interessant vind en die ik wil helpen. En aan mijn levensstijl, die natuurlijk veel reizen met zich meebrengt.


'Ik heb drie grote hobby's. Het eerste is alles wat met eten te maken heeft. Ik rij gerust honderd kilometer om om ergens te eten. Het tweede is politiek en alles wat er omheen zit. Het derde is het World Economic Forum in Davos. En verder lees ik alles wat los en vast zit.'


Tips & trucs

'Ik spreek zonder papier. Al mijn hele leven lang. Nooit van papier gesproken. Dat deed Hans Wiegel ook. Het werkt namelijk veel beter. Als je van papier spreekt, maak je je vooral druk over datgene wat je níet zegt. Maar niemand let op wat je niet zegt.'


'Wanneer ik vanwege mijn bedrijf op televisie kom, geef ik niet per definitie antwoord op de vraag, want er is geen wet die voorschrijft dat je antwoord op de vraag moet geven. Ik geef mijn boodschap. De meeste interviewers gaan vervolgens op die weg door, dat is wel prettig.'


'Als je in de picture staat moet je kunnen incasseren. Kijk op internet: er doet zich geen onderwerp voor, of het nou over voetbal gaat of politiek, of er komt een diarree van negativisme. Daar moet je je niks van aantrekken. Iemand die er wakker van ligt, moet niet in de picture gaan staan. If you can't stand the heat, don't go into the kitchen.'


Meer over