5 vragen

Het is te duur en slecht georganiseerd: waar komt de kritiek op toegangstesten vandaan?

De eerste proeven met toegangstesten zijn amper achter de rug of het hele systeem ligt al onder vuur. De kosten zijn hoog en de organisatie rammelt. Gaat dat nog goedkomen?

Bezoekers van het testevenement in maart in de Ziggo Dome.  Beeld ANP
Bezoekers van het testevenement in maart in de Ziggo Dome.Beeld ANP

1. Wie wilden die toegangstesten ook alweer zo graag?

Minister Hugo de Jonge is de afgelopen dagen het gezicht geworden van de ‘testsamenleving’. Al benadrukt diezelfde minister steeds dat hij het woord ‘testsamenleving’ niet graag gebruikt. In tegendeel. Hij wees er in debatten met de Tweede Kamer afgelopen maanden vaak op dat testen geen wondermiddel is: ze kunnen schijnveiligheid bieden en het praktisch organiseren van toegangstesten is geen sinecure.

De druk om met behulp van testen ‘perspectief te bieden’ was groot, van links tot rechts en van binnen en buiten de politiek. Eind vorig jaar presenteerden zowel werkgeversclub VNO-NCW als GroenLinks een eigen plan voor een tijdelijk testsamenleving, met het wattenstaafje als sleutel om de samenleving sneller van het slot te draaien. Ook andere politieke partijen, zoals D66 en de VVD, wezen op die vluchtroute.

2. Wat heeft een oud-generaal daarmee van doen?

Geen crisis of er wordt om het inzetten van het leger geroepen. Voormalig commandant der strijdkrachten Tom Middendorp werd eerst door het ministerie van Volksgezondheid gevraagd om de beperkte testcapaciteit bij de GGD op te voeren. Daarna mocht hij een voorrangsteststraat voor onder anderen onderwijspersoneel optuigen. Toen de GGD vervolgens duidelijk maakte dat toegangstesten niet pasten bij de rol van de gezondheidsdienst, schoof VNO-NCW Middendorp naar voren als aanvoerder.

De organisatie werd ondergebracht in de non-profitorganisatie Stichting Open Nederland, met Middendorp als een van de drie bestuurders. De reden voor die constructie, kort samengevat: regelen dat mensen weer naar bijvoorbeeld de Efteling kunnen, is geen primaire overheidstaak. April werd gebombardeerd tot proefmaand, met zo’n vierhonderd toegangstest-locaties en -evenementen, voor 200 duizend personen. Het eerste rondje op kosten van de staat.

Fieldlab café Ubica in het centrum van Utrecht. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Fieldlab café Ubica in het centrum van Utrecht.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

3. Gratis dus! Waarom is er dan kritiek op, en van wie?

Van wie niet, kun je bijna zeggen. Een deel van de bevolking is principieel tegen testen als entree, anderen klaagden na de eerste pilotdagen dat vooraf testen het wel erg veel gedoe is voor een een uurtje squashen. Dat vinden ook veel instellingen en bedrijven – sommige haakten al af. Het Outbreak Management Team, dat het kabinet adviseert, vindt het bovendien maar link, massaal experimenteren terwijl de ziekenhuizen nog vol liggen.

4. En de kosten?

Dat is misschien wel de voornaamste steen des aanstoots, al bestaan daar veel misverstanden over. Het ministerie begrootte 925 miljoen (700 miljoen voor de organisatie, 225 miljoen voor de testen) voor vijf maanden toegangstesten op volle kracht. Woensdagavond meldde minister De Jonge dat het nog iets meer wordt: 1,1 miljard euro. Dat is erg veel geld voor een paar maand vertier, klinkt het, zeker nu de vaccinatie voortschrijdt.

Tegenover onderzoeksplatform Follow the Money uitten deskundigen kritiek op zo’n ogenschijnlijk blanco cheque voor een in allerijl opgetuigde stichting zonder toezichthouders. Maar, zei De Jonge: ‘Er is natuurlijk niet een grote zak geld die zomaar eventjes op de stoep wordt gezet bij de Stichting Open Nederland en dan gezegd ‘veel succes ermee.’ Het gaat om een raming voor het hele project. De kosten die de stichting maakt, moeten bij VWS worden verantwoord voor declaratie. Tot nu toe gaat het om circa 5 miljoen aan opstartkosten, voor de proeffase gaat het om ‘enkele tientallen miljoenen’, aldus De Jonge, waarvan nu zo’n 25 miljoen is afgetikt.

Nog een kritiekpunt is dat het uitvoeren van de toegangstesten in de pilotfase zonder aanbesteding is gegund aan één commercieel testbedrijf, Lead Healthcare, dat ook de testen rond het Fieldlab Nederland-Letland tot tevredenheid regelde. Tot frustratie van andere commerciële testaanbieders, die een graantje willen meepikken en een kort geding aanspanden dat donderdag dient.

De testfase niet aanbesteden was volgens De Jonge een bewuste keuze, net als eerder bij de inkoop van mondkapjes en testen. ‘En gelukkig maar, want anders was het sint-juttemis geweest voordat je iets had kunnen organiseren. Soms verhoudt de Europese aanbestedingsrichtlijn zich niet helemaal tot een pandemie.’ Net als Middendorp benadrukt hij dat er voor uitbreiding van de toegangstestcapaciteit wel een open aanbesteding loopt.

5. Wat een gedoe, direct in de testfase. Komt het nog goed?

Je zou bijna medelijden krijgen met De Jonge: doet hij waar iedereen op aandringt, is het weer niet goed. Maar hij laat zich er vooralsnog niet door ontmoedigen. In het ‘openingsplan’ is testen opgenomen als middel om vanaf half mei in te zetten bij sportwedstrijden en in culturele instellingen. Volgens een woordvoerder van het ministerie wordt er per fase bekeken ‘hoe verder’, afhankelijk van de animo en de situatie rond de epidemie.

Meer over