null

Analyse

Het is ‘game on’ voor Biden, met als inzet: een socialer Amerika

Beeld Willum Morsch

Met een revolutionair investeringsprogramma wil president Joe Biden Amerika sociaal volledig hervormen. Onderweg naar dat einddoel is hij zoveel obstakels tegengekomen dat hij zijn plannen steeds verder moest afzwakken, zo bleek donderdag bij de presentatie. In Bidens ‘Build-Back-Better-Bordspel’ zijn dit de struikelblokken en de jokers.

Maral Noshad Sharifi

Sinds zijn aantreden als president van de Verenigde Staten probeert Joe Biden een aantal – naar Amerikaanse maatstaven revolutionaire – economische plannen door het Huis van Afgevaardigden en de Senaat te loodsen die zijn land socialer moeten maken, iets meer naar Europese snit. Bidens plannen zouden de krakkemikkige fysieke infrastructuur én de karige sociale infrastructuur verbeteren. Dus enerzijds betere bruggen, wegen, vliegvelden, water en internet, en anderzijds een versterkte positie van de lagere en middenklassen, minder armoede en aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering. In totaal zouden de pakketten omgerekend 4.000 miljard euro gaan kosten: 1.000 miljard euro voor de fysieke infrastructuur, en 3.000 miljard euro voor het sociale vangnet. Om tegenstanders die dat te duur vinden tegemoet te komen liet Biden donderdag weten dat hij zijn sociale plannen met 1.580 miljard euro wil gaan uitvoeren. ‘Het zal het leven van miljoenen Amerikanen fundamenteel verbeteren’, zei hij in het Witte Huis.

Biden heeft haast. Hij hoopt voor zijn vertrek naar de klimaattop in Glasgow dit weekeinde, een deal te hebben bereikt. Op het moment van schrijven was dat nog niet het geval.

Volgens Biden, en veel economen, zijn de sociale hervormingen hard nodig om de groeiende ongelijkheid in het land tegen te gaan. Het sociale vangnet van Amerika kan al decennialang een upgrade gebruiken. De laatste stamt uit de jaren zestig, toen mensen minder oud werden dan nu en er veel minder vrouwen werkten. De vrijemarkteconomie van de Verenigde Staten heeft geleid tot enorme inkomensongelijkheid. 20 procent van de Amerikaanse kinderen groeit op in armoede. Op internationale lijstjes blijven de Verenigde Staten ver achter bij andere westerse landen.

De voorstellen van Biden moeten het leven van gezinnen makkelijker maken en ertoe leiden dat kinderen uit armere gezinnen niet óók in armoede vervallen. Het idee is dat Amerikanen van de wieg tot het graf op de overheid kunnen rekenen. En dat vrouwen die willen werken of een studie willen volgen dat ook kunnen doen.

Het gaat bijvoorbeeld om ouderschapsverlof, gratis kinderopvang, gratis peuterschool en kinderbijslag. Ook moeten medicijnen goedkoper worden, meer geld beschikbaar komen voor ouderenzorg, en toegang tot universiteiten voor studenten uit arme families makkelijker worden gemaakt. Een deel van deze voorstellen is tijdens de onderhandelingen al gesneuveld.

Dat geldt ook voor de ambitieuze klimaatplannen: Biden wil kolen- en gascentrales vervangen door kerncentrales, zonne- en windenergie. Zijn programma voor schone elektriciteit moet meer dan 100 miljard euro kosten en zou energiebedrijven die overstappen op duurzame energie belonen en vervuilers bestraffen. Mogelijk zal het plan voor schone elektriciteit dat gericht is op het vervangen van kolen- en gasgestookte centrales door zonne-, kern- en windenergie, sneuvelen. In plaats daarvan wordt er nu onderhandeld over een mogelijke belasting op CO2-vervuiling.

Ook al stond een meerderheid van de bevolking volgens peilingen achter Bidens oorspronkelijke plannen – de Amerikaanse politiek werkt niet zo simpel. Onderweg naar zijn einddoel vindt Biden zowel blokkades als krachten die hem vooruit helpen. Welkom in Bidens Build Back Better Bordspel.

Struikelblok 1: De Republikeinen

De Republikeinen willen deze vernieuwingen niet. Zij willen de overheid klein houden en zijn bang dat veel van hun kiezers naar de Democraten zullen overlopen als die kiezers er de komende jaren financieel op vooruit gaan. De Democraten hebben een kleine meerderheid in de Senaat, dankzij de beslissende stem van vicepresident Kamala Harris, maar dat is onvoldoende om de wet te kunnen aannemen. Republikeinen zullen de wet tegenhouden door een filibuster in te zetten. Dat is een truc waarbij senatoren de stemming over een wetsvoorstel kunnen blokkeren door urenlang (en soms dagenlang) het woord te nemen. Alleen 60 van de 100 senatoren kunnen hier een eind aan maken. De truc heeft zich in de loop der jaren zo ontwikkeld dat zelfs de dreiging dat een senator de filibuster gaat inzetten, genoeg is om voor een wetsvoorstel op zoek te gaan naar de steun van minimaal 60 van de 100 senatoren. De Democraten hebben de Republikeinen dus nodig.

Vleugeljoker 1: Republikeinen verleiden

Joe Biden besloot daarom eerst een wet te presenteren met daarin alleen de plannen die ook bij Republikeinen goed liggen. Wetten die zijn bedoeld om de verouderde infrastructuur van het land te verbeteren – wegen, bruggen, vliegvelden te moderniseren. Deze wet is op 10 augustus door de Senaat aangenomen, met steun van Democraten én 19 gematigde Republikeinen. Het gaat om een investering van rond de 1.000 miljard euro, die mogelijk tot miljoenen banen leidt. Biden kwam met deze breed gesteunde wet slechts een ministapje dichterbij zijn socialere Amerika. Bovendien zijn al die andere, nog veel grotere plannen – die nog veel meer kosten – niet in deze bill meegenomen.

Vleugeljoker 2: Progressieve Democraten

Om toch iets meer voor elkaar te krijgen, kwamen progressieve Democraten in het Huis van Afgevaardigden met een idee, of eigenlijk een eis. Want ook het Huis van Afgevaardigden moet de plannen goedkeuren. Wij stemmen alleen vóór de Infrastructuurwet, zeiden ze, als we ook over al die andere sociaal-economische plannen mogen stemmen: de Sociale Infrastructuurwet. Via een een proces dat budget reconciliation heet mag het Witte Huis af en toe met begrotingsvoorstellen komen die slechts door een gewone, minimale meerderheid in de Senaat aangenomen hoeven te worden. Zo’n voorstel kan dus niet worden tegengehouden door een filibuster. De wetsvoorstellen uit de Build Back Better-doctrine zijn daarom zo geschreven dat ze door kunnen als begrotingsvoorstellen.

Nu hebben de Democraten dus alleen de steun van hun eigen partijleden nodig. Hoe fijn het voor Biden ook is dat de linkerflank van zijn partij een manier heeft gevonden om de sociale hervormingen aan het Congres voor te leggen. Hij is er nog steeds niet. Verre van zelfs.

President Biden donderdag tussen zijn partijgenoten in het Capitool in Washington. Beeld AP
President Biden donderdag tussen zijn partijgenoten in het Capitool in Washington.Beeld AP

Struikelblok 2: Democraten Joe Manchin en Kyrsten Sinema

Om de Sociale Infrastructuurwet werkelijkheid te laten worden, heeft Biden in de Senaat dus geen steun nodig van de Republikeinen maar wel de steun van álle Democraten. Een probleem: niet alle Democratische senatoren zijn blij met dit plan. Zeker Joe Manchin uit West Virginia en Kyrsten Sinema uit Arizona niet. In zekere zin hebben die twee op dit moment dus meer macht dan de president. Lobbygroepen en farmaceutische bedrijven zetten alles op alles om via deze twee senatoren zoveel mogelijk van Bidens plannen tegen te houden.

Joe Manchin, een gematigde Democraat, komt uit een staat met veel kolenmijnen en wil klimaatinvesteringen tegenhouden. Mogelijk speelt mee dat hij er zelf aan verdient, zo’n 400 duizend euro per jaar, aan dividend uit aandelen in een kolenbedrijf.

Manchin keert zich ook tegen andere onderdelen uit de Sociale Infrastructuurwet, zoals hogere kinderbijslag. Ook omdat hij bang is voor inflatie, als de plannen door meer overheidsschuld worden gefinancierd. Paradoxaal keerde Manchin zich woensdag ook tegen een miljardairsbelasting die een deel van de plannen zou moeten bekostigen (overigens lijken ook andere Democraten, zoals partijleider Nancy Pelosi, daar weinig enthousiast over te zijn).

Kyrsten Sinema uit Arizona is juist voorstander van bijna alle klimaatplannen, ze zat vroeger bij de Green Party. Het is niet helemaal duidelijk wat háár bezwaren zijn – maar de verhoging van de vennootschapsbelasting heeft er vrijwel zeker met te maken. Opvallend, want ze was een felle tegenstander van Donald Trumps verlaging van de vennootschapsbelasting. Bijgenaamd ‘farmafavoriet’ zou Sinema daarnaast veel donaties hebben ontvangen uit de farmaceutische industrie. President Biden is al een tijd in gesprek met Manchin en Sinema. Om op zijn minst halverwege zijn einddoel te komen moet hij compromissen sluiten met deze twee Democratische dwarsliggers. Met een flinke stok achter de deur: straks vinden de progressieve Democraten in het Huis van Afgevaardigden die compromissen zo slap, dat ze niet alleen daartegen gaan stemmen maar óók nog eens tegen de al door de Senaat aangenomen Infrastructuurwet.

Struikelblok 3: De grote bedrijven

Sinds Biden zijn plannen heeft bekendgemaakt, is er paniek uitgebroken in het Amerikaanse bedrijfsleven. Het Witte Huis wil het liefst 3.000 miljard euro uitgeven aan nieuwe voorzieningen door de vennootschapsbelastingen te verhogen van 21 procent naar 28 procent. De meeste Amerikanen staan achter die belastingverhoging. Maar veel bedrijven willen dat niet. Het betekent dat zij voor de kosten van de Build Back Better-plannen moeten opdraaien. Onder de vorige president, Donald Trump, hadden ze juist een belastingverlaging gekregen.

Grote bedrijven, waaronder de farmaceutische industrie en lobbygroepen hebben de afgelopen maanden honderden miljoenen geïnvesteerd in advertentiecampagnes die beweren dat de ‘Democraten met hun hoge overheidsuitgaven het land failliet zullen laten gaan’. Olie- en gasbedrijven maken zich zorgen over Bidens wensen voor schone energie. Met onder meer socialemediacampagnes proberen ze Bidens klimaatplannen te dwarsbomen. Onderzoek toont overigens aan dat de plannen van Biden, waaronder de investeringen in het onderwijs, tot een productievere arbeidsbevolking zullen leiden, wat juist goed is voor de economie.

Kanskaart: De bevolking

Onderweg naar de finish, op momenten waarop Biden denkt dat het hem misschien toch niet gaat lukken, kan hij aan het Amerikaanse volk denken. Onder de meeste kiezers, ook de Republikeinse, zijn zijn plannen namelijk populair. De meeste Amerikanen willen betere toegang tot hoger onderwijs, een hoger minimumloon, gratis peuterschool voor hun kinderen. De meeste 65-plussers willen dat ze een nieuw gebit kunnen krijgen zonder daar meer dan duizend dollar aan te moeten uitgeven. Overigens zijn veel Amerikanen die een aantal jaar terug nog tegen al te veel staatssteun waren als gevolg van de coronapandemie toch anders gaan denken over de rol die overheid kan spelen in hun leven. Zonder staatssteun hadden veel meer Amerikanen de pandemie niet overleefd en hadden miljoenen mensen dakloos kunnen raken. En de vrijemarkteconomie stelde teleur: er was niet genoeg beademingsapparatuur, er waren te weinig sneltesten. Al heeft het land de afgelopen jaren meer crises meegemaakt: een opiatencrisis, klimaatcrisis, ongelijkheidscrisis. Burgers zijn zich machteloos gaan voelen tegenover de big corporations, de grote bedrijven. Ze willen hiertegen beschermd worden. Onderweg naar de finish kunnen Amerikanen president Biden een duw in de rug geven.

De finish

Als Biden bij de finish is aangekomen, is zijn plan sterk afgezwakt en is een aantal voorstellen eruit gesloopt. De goedkopere medicijnen zijn al van de baan, net als het plan om community college (vergelijkbaar met de roc's in Nederland) de eerste twee jaar gratis te maken. Ook het ouderschapsverlof, kinderbijslag en cruciale onderdelen van de voorgestelde klimaatplannen liggen op het hakblok.

Naar alle waarschijnlijkheid zal er na de onderhandelingen van de 3.000 miljard euro rond de 1.580 miljard euro overblijven. Dat is het bedrag dat Biden donderdag aan zijn partijgenoten heeft voorgelegd. Voorzieningen die voor tien jaar waren bedoeld, zullen er misschien maar twee of drie jaar zijn. Van de beoogde langetermijneffecten van het Build Back Better-plan, zal een deel van de Amerikanen dus niet zoveel merken. Lichtpuntje voor Biden: hoewel hij de VS niet zal kunnen voorzien van een vangnet zoals dat in Europese landen bestaat, zullen straks wel meer Amerikanen van een socialere samenleving hebben geproefd. Wie weet vragen ze dan later naar meer.

Meer over