'Het is een schilderij als een film in een megabioscoop, vol hoofd- en bijfiguren, passanten, scènes en decors'

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: hoofddracht.

Detail van Sint Marcus prekend in Alexandrië Beeld Collectie Pinacoteca di Brera Milaan
Detail van Sint Marcus prekend in AlexandriëBeeld Collectie Pinacoteca di Brera Milaan

in sommige kunstwerken kun je tijdreizen, vrij letterlijk. Hier is een leuk voorbeeld. Kijk, als u het werk niet kent, eerst even bij de gegevens naar de afmetingen. Het is een schilderij als een film in een megabioscoop, vol hoofd- en bijfiguren, passanten, verschillende scènes en decors die erg doen denken aan de werkelijkheid maar toch gemanipuleerd zijn, zoals je dat in films ook tegenkomt.

Een schilderij zo groot dat je het alleen bewegend kunt zien; lopend heen en weer, afstand nemend en weer naderend. De details zijn dingen, frontaal voor je neus. De figuren zijn als echte mensen die je aankijken vanuit de voorstelling. Je bent getuige, in dit Alexandrië van de 1ste én de vroege 16de eeuw. Wat dat tijdreizen betreft, dat zit namelijk ín de voorstelling.

Sint Marcus prekend in Alexandrië Beeld Collectie Pinacoteca di Brera Milaan
Sint Marcus prekend in AlexandriëBeeld Collectie Pinacoteca di Brera Milaan

Gentile en Giovanni Bellini
Sint Marcus prekend in Alexandrië

1504-7, olieverf op doek, 347 x 770
Pinacoteca di Brera Milaan

Heilige Marcus staat te prediken in Alexandrië. Heilige Marcus leefde in de 1ste eeuw, maar hij staat op een plein met achter zich een gebouw dat ter ere van hem in de 12de eeuw werd gebouwd, een slordig millennium later, tussen mensen in 16de-eeuwse mode. En, o ja, in Venetië, niet Egypte, dus behalve tijdreizen doen we hier ook plaatsje mengen.

Gentile Bellini schilderde drie plaatsen, beschrijft kunsthistoricus David Carrier in een leuk artikel in Notes on the History of Art (2008): Alexandrië, door de kamelen, minaretten en de obelisk. Dat was de plaats van handeling. Venetië, want San Marco, de beroemde basiliek die er nog altijd staat - wel een beetje aangepast met ronde bogen aan de zijkant en ontdaan van christelijke symboliek. En dan, waar komen die bergen vandaan? Niks geen bergen in waterig Venetië en nee, ook niet in de omgeving van Alexandrië. Die bergen doen eerder aan de Veneto denken.

Na het overlijden van Gentile in 1507 maakte zijn broer Giovanni Bellini het schilderij af.

Het grappigste is nog dat Marcus staat te prediken tegen moslims die in de 1ste eeuw na Christus nog helemaal niet bestonden want hee, Mohammed werd pas zes eeuwen later geboren! Een soort bekering-in-z'n-achteruit, dus. Voor de Venetianen toen was het natuurlijk wel contemporain; het bevestigde de rol van Marcus in het ontstaan van Venetië en de wens om de 'heidenen' uit de handelslanden, zoals Egypte, te bekeren.

Maar nu even dit detail van de prachtige hoeden, bedekt met sluier van de vrouwengroep in het midden. Bij elkaar zijn ze een architectonisch gezelschap als een witte trapgevel, en steken ze mooi af tegen de stijl van de gebouwen en de bergen. Dit is hoe Gentile Bellini zich de moslimvrouwen van Alexandrië voorstelde. Maar nou komt het opmerkelijkste. Het is scherp gezien en fantasie tegelijk, en er blijkt nóg een locatie in het spel. Bellini wist niks van Egypte, noch van de kostuumtradities daar. Maar wél van Turkije. Daar was hij op een speciale diplomatieke missie geweest in 1479, om de handelsbelangen te bekrachtigen, en maakte hij onder meer een portret van sultan Mehmet II de Veroveraar. Bellini had de Ottomaanse tradities gezien en uitgebreid getekend, en nam die zijn leven lang mee in zijn kunst. Ook als er Egyptische vrouwen moesten worden uitgebeeld. Die dragen dus Ottomaanse kleding.

De vrouwen dragen een conische hoed, genaamd arakçin, met daarover een sluier voor hoofd en gezicht, zonder oogbedekking, die in Turkije yasmak heet. De arakçin was in de 16de en 17de eeuw mode, en in één bron las ik dat hij was voorbehouden aan nobele vrouwen. Exemplaren van zijde zijn te vinden in de collectie van het Topkapi Museum. De verf is versleten, zoals u ziet, maar als je goed kijkt zijn de gezichten van de vrouwen echt door de transparante sluiers te zien. Kleur dragen ze onder de hoofddracht.

Bellini vermengt plaatsen en eeuwen, en in tijden van migratie, cultuur- en identiteitspolitiek is zo'n schilderij ook nóg een millennium later actueel.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over