Een drooggevallen meertje in Druten, 11 mei.

Analyse

Het is alwéér extreem droog in Nederland: valt er dan niets tegen te beginnen?

Een drooggevallen meertje in Druten, 11 mei.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is weer zover: het is opnieuw te droog in Nederland. Het KNMI meldde deze week een neerslagtekort van 86 millimeter. 2022 nadert daarmee 1976, nog altijd het droogste voorjaar ooit gemeten. Welke lessen hebben we de afgelopen droge jaren geleerd die we nu kunnen gebruiken?

Jean-Pierre Geelen

‘Reeks zomerse dagen op komst’, meldt Weeronline.nl donderdag opgetogen. Zaterdag ‘volop zon', zondag ‘stijgt het kwik tot zomerse waarden’. Daarna: ‘Een serie warme dagen.’ En droog, op een lokaal spatje regen na, te droog. Want met de huidige vooruitzichten voor de komende 14 dagen zal de oplopende lijn van het neerslagtekort zich – vermoedelijk – voortzetten. Het KNMI meldde deze week een neerslagtekort van 86 millimeter. Een regenbuitje zoals dat van woensdagavond helpt dan niet. Het gevolg: oogsten dreigen te mislukken (boerenbelangenvereniging ZLTO waarschuwde woensdag al voor prijsstijgingen van onder meer aardappelen als het niet binnen twee weken zal gaan regenen), natuurgebieden lopen schade op, dijken dreigen te scheuren door een te droge toplaag.

En de natuur had het al zo zwaar te verduren, na de ook al zeer droge zomers van 2018, 2019 en 2020. Vorig jaar waren de grondwaterstanden weer vrijwel op peil, maar toen volgde extreme wateroverlast in Zuid-Limburg, waar de Maas overstroomde.

Dit jaar begon grillig, wat neerslag en droogte betreft: de eerste maanden – met name in februari – viel juist meer regen dan normaal. 209 millimeter, terwijl 160 millimeter ‘normaal’ heet. ‘Er is gemiddeld dus genoeg water, alleen niet altijd op het juiste moment en op de juiste plaats’, concludeerde de Unie van Waterschappen vorige week dan ook.

Hebben we wat geleerd van de afgelopen droge jaren?

‘Ja’, zegt Niko Wanders, hydroloog aan de Universiteit Utrecht. ‘Door het zogeheten Deltaplan zijn met name op lokaal en regionaal niveau projecten op stoom gekomen.’ Maar, zegt hij, ‘op landelijk niveau is een robuuster droogtebeleid nodig. Ik verwacht niet dat dat binnen vijf jaar zal zijn verbeterd.’

Meer water in IJsselmeer

Klimaateffect of niet, vast staat dat weerextremen toenemen. Recorddroogten in het voorjaar, en anders wel zware wateroverlast zoals vorig jaar. Aan de andere kant van de aardbol, in de Australische deelstaat Queensland, dreigde deze week in drie dagen tijd tot 400 millimeter regen te vallen.

Een teken des tijds in eigen land: terwijl deze week militairen en medewerkers van het waterschap De Stichtse Rijnen rond de Utrechtse Heuvelrug een crisisoefening hielden volgens een scenario waarin het hoogwater was, vocht de rest van Nederland tegen de realiteit van toenemende droogte. Om in die dynamiek boven water te blijven, heeft het kabinet 250 miljoen euro vrijgemaakt voor de aanpak van droogte in de komende vijf jaar. Regionale overheden leggen zo’n 550 miljoen euro bij.

Uit een zich terugtrekkende poel in de uiterwaarden van de Waal hebben vrijwilligers dode vissen opgevist, Beuningen, 10 mei. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Uit een zich terugtrekkende poel in de uiterwaarden van de Waal hebben vrijwilligers dode vissen opgevist, Beuningen, 10 mei.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Anders dan eerdere droge jaren werden afgelopen week in rap tempo maatregelen afgekondigd op diverse plekken. Zo verhoogde Rijkswaterstaat deze week het waterpeil van het IJsselmeer met 5 centimeter. De spuisluizen bij de Afsluitdijk werden gesloten terwijl de IJssel water kon blijven aanvoeren. Waterschappen in de omgeving kunnen zo sloten, beekjes, landbouw- en natuurgebieden van water blijven voorzien.

Tegelijkertijd krijgt ook het Veluwemeer extra water vanuit het naastgelegen Markermeer. Dat verkleint de kans op de groei van blauwalg, een risico bij te laag water. De bacterie (geen alg) leidt tot stank, tot sterfte bij vissen en kan jeuk en irritatie veroorzaken bij mensen.

Zo zijn er meer maatregelen, afhankelijk van de regio. In het zuidoosten van Noord-Brabant geldt nu een verbod op het oppompen van water uit beken en sloten in de buurt van de Keersop, een zijbeek van de Dommel, om planten en dieren in en rond het water te beschermen. Bij het Zeeuwse Tholen is het Volkerak-Zoommeer extra doorgespoeld om verzilting te voorkomen, een ander gevolg van (onder meer) droogte.

Op Texel is vorige maand voor het eerst een succesvolle proef gedaan met een systeem om overtollig regenwater via buizen onder druk in de bodem op te slaan, zodat het in droge perioden als deze kan worden gebruikt om akkers te irrigeren. De proef, nu uitgevoerd op twee percelen van 25 tot 30 hectare, moet worden uitgebreid tot jaarlijks zo’n 6 tot 7 miljoen kubieke meter zoet water kan worden vastgehouden, en de agrariërs van het eiland zelfvoorzienend zijn met hun watergebruik.

Strengere maatregelen

Allemaal mooi, maar is het genoeg? Nee, denkt hydroloog Wanders. ‘We hebben heus iets aan 5 centimeter verhoging van het waterpeil in het IJsselmeer, maar als het volgende week, zoals voorspeld, warmer wordt, verdampt er zo’n 4 tot 5 millimeter per dag. Dan ben je dus in 10 dagen alweer door je extra voorraad heen, alleen al door verdamping.’

Waar het aan ontbreekt, wat hem betreft, is strengere wetgeving. ‘In heel Europa kunnen overheden een verbod afkondigen op niet-noodzakelijk watergebruik, behalve in Nederland. Hier volgt alleen een niet-verplichtende oproep om je gazon niet te besproeien en je auto niet te wassen, maar harde maatregelen ontbreken.’

Dat is elders wel anders, zegt Wanders: ‘In België moeten tegenwoordig bij nieuwbouwhuizen verplicht voorzieningen worden getroffen om tot vijfduizend liter regenwater te kunnen opslaan, onder meer om het toilet door te spoelen. Zoiets lost niet meteen het hele droogteprobleem op, maar het draagt wel bij aan bewustwording en verlaagt de druk op het watergebruik in de piekuren.’

. Beeld .
.Beeld .

Volgens landbouwhydroloog Gé van den Eertwegh van adviesbureau KnowH2O schort het in Nederland niet zozeer aan wetgeving, maar aan de handhaving ervan. ‘Er is geen wetgeving nodig die de pijlen richt op de burger. De grootverbruikers van water zijn toch echt de landbouw, industrie en waterbedrijven. Het Rijk zou de druk op provincies moeten verhogen om harde maatregelen af te kondigen en te handhaven.’

Het eerste dat nu moet gebeuren, volgens Van den Eertwegh, is het beperken en reduceren van wateronttrekking. ‘Maar dat is kennelijk te ingewikkeld of te duur, en dan laten we het zitten. Niemand die handhaaft, typisch Nederlands’, aldus de hydroloog.

Botsende belangen

In een rapport over droogte in de zandgebieden schetste Van den Eertwegh samen met een aantal andere deskundigen oplossingen voor het droogteprobleem. Naast een krachtiger bestuur moet het platteland worden heringericht, schrijven de auteurs. ‘We moeten accepteren dat niet alles meer op elke locatie kan, bijvoorbeeld door vernatting’, stelt het rapport. In verschillende gebieden zouden verschillende gewassoorten moeten worden verbouwd: op drogere zandgronden bijvoorbeeld soorten die minder water behoeven dan de soorten die op nattere gronden kunnen worden verbouwd. Ook zou volgens het rapport het grondwaterpeil structureel verhoogd moeten worden en zou regenwater langer moeten worden vastgehouden.

Ook minister Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat hintte woensdagavond in de talkshow Beau op soortgelijke inzichten: boeren (en bouwen) op plekken waar de waterstand dat aankan, en niet op plaatsen waar de waterhuishouding dat niet toelaat.

Een boer beregent zijn land, Maasbommel, 11 mei.
 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een boer beregent zijn land, Maasbommel, 11 mei.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De uitvoering van dat soort maatregelen stuit direct op een bestuurlijk fenomeen: droogtebeleid is een kolkende zee waarin belangen permanent botsen. In de besturen van de 21 waterschappen die Nederland telt, zitten ook vertegenwoordigers van belangenorganisaties. Alleen al de grondwaterstand leidt tot een terugkerend conflict tussen boeren en natuurbeschermers. De laatsten willen hogere grondwaterstanden om onder meer weidevogels en bijzondere planten te behouden, terwijl boeren gebaat zijn bij een lager grondwaterpeil, omdat hun steeds zwaardere werktuigen dan niet vastlopen in de bodem.

‘Spannende toekomst’

Dat schisma kwam vorige week weer naar boven in het zuiden van het land. Nadat de provincies Limburg en Noord-Brabant hadden bekendgemaakt per juli de mogelijkheden voor beregenen (sproeien) rond natuurgebieden in de Peel te willen beperken in geval van droogte, stapten de agrarische belangenorganisaties LLTB, ZLTO en ABM uit protest op uit het overleg daarover. De boeren vrezen dat er in bepaalde perioden helemaal niet meer besproeid mag worden, en vinden dat ze met het inzetten van stuwen in sloten al genoeg doen om water te behouden. Ook wijzen ze naar andere grote partijen die water aan het land onttrekken, zoals de industrie en de drinkwaterwinning.

Een echtpaar verzorgt de achtertuin, Wamel, 11 mei.
 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een echtpaar verzorgt de achtertuin, Wamel, 11 mei.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Intussen wachten hydrologen gespannen af hoe de droogte zich dit seizoen zal ontwikkelen. De afvoer van de Rijn bij Lobith zakt naar verwachting na het weekeinde onder een stand van 1.400 kubieke meter. Dat is het moment waarop officieel sprake is van een ‘dreigend watertekort’. Hydrograaf Wanders: ‘De nu genomen maatregelen brengen ons iets verder ten opzichte van eerdere jaren. Ik kan niet in de toekomst kijken, maar mijn ogen zijn nu gericht op het buitenland. De grote rivieren in Duitsland en Zwitserland staan nu al lager, de sneeuw is daar al grotendeels gesmolten, de waterstand in de Zwitserse stuwmeren is ook al lager dan in andere jaren. Dat kan spannend worden, ook voor Nederland.’

650 duizend doden door droogte

‘Droogte’ is niet alleen het gevolg van een tijdje geen regen, maar het resultaat van een neerslagtekort in combinatie met verdamping door de zon op warme dagen (en door planten en bomen) en onttrekking van grondwater door landbouw, industrie en waterwinbedrijven. Een paar dagen regen of een bui is onvoldoende om die droogte aan te vullen. Door langdurige droogte verliest de bodem bovendien zijn ‘sponswerking’, waardoor eventueel regenwater ook minder makkelijk wordt opgenomen en snel weer wegvloeit.

Het laaggelegen Nederland ‘waterland’ is van oudsher gericht geweest op de strijd tegen het water. In het huidige klimaat rijst het inzicht dat teveel aan water beter kan worden opgevangen voor drogere tijden. In Nederland is de droogte het ernstigst op de hoger gelegen zandgronden in het oosten en zuiden van het land.

Een serieuze zaak. ‘Droogte wordt onderschat’, concludeerde de Verenigde Naties afgelopen woensdag in een rapport. Het fenomeen heeft grote gevolgen voor de maatschappij, de economie en het ecosysteem. De VN zetten wat kille feiten op een rij. Droogte kostte tussen 1970 en 2019 wereldwijd zo’n 650 duizend mensenlevens, aldus de VN. Zo’n 55 miljoen mensen ondervinden jaarlijks de verwoestende effecten van droogte, zo becijferde de Wereldgezondheidsorganisatie WHO al. Zo’n 90 procent van de doden door droogte vallen in zogenoemde ontwikkelingslanden.

Meer over