'Het idealisme komt nu van rechts'

'Shit, de Derde Wereld komt naar ons toe', was volgens politicoloog Jean Tillie na 11 september het dominante gevoel. Daarom vormde migratie zo'n belangrijk thema bij de verkiezingen en verloor de PvdA zo dramatisch....

door Pieter Hilhorst

'DE PvdA was zo kwetsbaar voor de aanvallen van Fortuyn omdat de sociaal-democraten geen verhaal hebben over de multiculturele samenleving', zegt politicoloog Jean Tillie van het Instituut voor Migratie en Etnische Studies van de Universiteit van Amsterdam. Van zijn hand verscheen vorig jaar De Etnische Stem, over het stemgedrag van allochtonen bij de gemeenteraadsverkiezingen.

'De sociaal-democraten hebben alleen een verhaal over sociale achterstand, over de sociale kwestie. Als niemand arm is, zijn alle problemen opgelost. Aan die sociaal-economische achterstanden is veel gedaan. We zijn een van de rijkste landen ter wereld. De werkloosheid is enorm gedaald, ook onder migranten. Toch is het onbehagen groot. En dan zie je de verbijstering. Wat hebben we fout gedaan? Dat komt doordat ze niet erkennen dat niet alleen sociaal-economische tegenstellingen, maar ook culturele verschillen een belangrijke scheidslijn vormen in de samenleving.'

- De werkloosheid onder migranten is gedaald. Het aantal asielzoekers is lager dan ooit. Hoe komt het dat migratie en multiculturalisme dan toch zulke belangrijk issues zijn geworden in de verkiezingen?

'Dat heeft met 11 september te maken. Lange tijd hebben de diverse bevolkingsgroepen in Nederland min of meer langs elkaar heen geleefd. Nu werd zonneklaar dat in Nederland mensen leven met radicaal andere opvattingen dan de meerderheid en dat je die opvattingen niet zomaar kunt negeren. Daarom ontstond er ophef over het begrip dat migranten hadden voor de aanslag, ophef over islamitische scholen met Taliban-kalenders en ophef over de opmerkingen van imam El Moumni over homoseksualiteit.

'De aanslag op het World Trade Center heeft ook de kwetsbaarheid van de eigen welvaart onderstreept. Het besef groeide dat de wereld groter is dan de rijke landen. ''Shit de Derde Wereld komt naar ons toe'', dat was toch het dominante gevoel. Of ze nou met bommen komen of als immigranten, ze vormen een bedreiging voor onze verworvenheden. Het heeft geen zin te zeggen dat dat niet waar is, ook al denk ik dat wel. Je moet die angst serieus nemen en er een antwoord op formuleren.'

- Is de stemming zo radicaal omgeslagen na 11 september dat een partij uit het niets 26 zetels haalt?

'Er heeft altijd een kiezerspotentieel gezeten rechts van de VVD. Ten tijde van Janmaat was het al zo dat tien tot vijftien procent van de kiezers zich kon voorstellen dat ze op Janmaat zouden stemmen. Het bijzondere van deze verkiezing is dat Fortuyn deze steun ook heeft weten te mobiliseren. Met zijn uitspraken over het sluiten van de grenzen en de achterlijkheid van de islamitische cultuur, heeft hij zich aantrekkelijk gemaakt voor deze groep kiezers.

'Maar sympathie hebben voor de opvattingen van een partij is nog niet genoeg om erop te stemmen. Mensen moeten ook het gevoel hebben dat een partij invloed heeft. Daaraan ontbrak het Janmaat. Zelfs mensen die een deel van zijn standpunten onderschreven, namen hem niet serieus.

'Fortuyn had wel invloed. Ten eerste op het publieke debat. Bovendien is hij ondanks alle verhalen die nu verteld worden over de demonisering niet buiten de politieke orde geplaatst, zoals bij de Centrumdemocraten wel is gebeurd. Hij werd zelfs al vrij snel gezien als potentiële regeringspartij. Balkenende zei onmiddellijk: ''We sluiten niemand uit.'' Zo krijg je een zelfversterkend effect. Hoe succesvoller een partij, hoe meer mensen denken dat erop stemmen zin heeft, hoe meer van het potentieel wordt gerealiseerd.

- Willen mensen uiting geven aan hun onvrede of geloven ze ook in de oplossingen van Fortuyn?

'Het idealisme komt nu van rechts. Daar zit nu het geloof in de ongekende mogelijkheden. We kunnen best iedereen aan de grens tegenhouden. We willen drie auto's hebben, maar de files moeten onmiddellijk verdwijnen. Dat verklaart ook waarom mensen ondanks de rijkdom het gevoel hebben dat ze te midden van de puinhopen leven.

'We hebben nu een ''Queen-electoraat''. Twee songteksten van die popgroep beschrijven perfect het sentiment. We are the champions, no time for losers. Van die mislukkelingen wil ik geen last hebben. Het heeft iets Amerikaans. Wie het niet maakt, heeft dat aan zichzelf te wijten. Deze assertieve individualiteit is wel een vreemde verbinding aangegaan met het Europese denken over de verzorgingsstaat. De assertieve burgers keren zich tegen het slachtofferdenken van de minderheden die worden doodgeknuffeld, maar vragen zelf wel van alles van de overheid.

'Dat is de andere Queen-tekst: ''I want it all and I want it now.'' Geen wachtlijsten voor operaties. Alles moet nu en onmiddellijk. Het realisme komt nu vreemd genoeg van links. De multiculturele samenleving valt niet terug te draaien. Nederland is een immigratieland. De grenzen kunnen niet dicht. De overheid is geen verzoeknummersprogramma: U vraagt, wij draaien.'

- U zegt dat de sociaal-democraten een verhaal moeten hebben over de plaats van culturele verschillen in de samenleving. Hoe ziet zo'n verhaal er dan uit?

'Het CDA heeft daar wel een verhaal over. De christen-democraten geloven dat een samenleving ook goed kan functioneren als burgers verschillende geloofsopvattingen of wereldbeelden hebben. Dat is wat in de verzuiling ook gebeurde. Zij erkennen bijvoorbeeld het recht van islamieten hun eigen scholen op te richten. Zij stimuleren dat minderheden zich organiseren en willen ook met deze zelforganisaties samenwerken.'

- Maar dat is toch niet de reden dat er zoveel mensen op het CDA hebben gestemd?

'Het verhaal van het CDA is tweeledig. Ze hebben steeds een strengere asielwetgeving bepleit. Ze willen zo min mogelijk migranten, maar intern zijn ze voor het erkennen van verschillen. Onderzoek dat ik met politicoloog Meindert Fennema doe, bevestigt het gelijk van de CDA-visie op verschillen. Samenwerking met zelforganisaties bevordert de politieke integratie van minderheden. In Amsterdam is een algemeen achterstandsbeleid gevoerd. Ze wilden af van de samenwerking met al die zelforganisaties. Dat is desastreus gebleken voor het vertrouwen van migranten in het politieke systeem. In 1994 was de opkomst van Turken bij de gemeenteraadsverkiezingen nog 67 procent. In 2002 was dat gedaald tot 28 procent.

- Maar als de christen-democraten hun visie op de multiculturele samenleving serieus nemen, kunnen ze toch moeilijk samenwerken met de LPF?

'Het CDA heeft een dubbel probleem. Allereerst met zijn achterban, want die wil liever geen samenwerking met de Lijst Pim Fortuyn. Maar ook inhoudelijk is het lastig. De ene partij is immers voorstander van het recht van burgers een islamitische school op te richten, de andere heeft gezegd dat de islam een achterlijke cultuur is. De ene wil verschillen erkennen, de andere eist aanpassing van nieuwkomers. Probeer dat maar eens in een kabinet aan elkaar te lijmen.'

Meer over