'Het hart van Juliana was toegewend naar links'

Oud-premier Van Agt behoort tot de categorie vaderlanders die van oordeel zijn dat de monarchie een mystiek karakter moet behouden om te kunnen voortbestaan. Hij trof Juliana elke maandagmiddag...

Dries van Agt heeft van 1971 tot 1980 gediend onder koningin Juliana. Zesenhalf jaar als minister van Justitie, in de kabinetten Biesheuvel en Den Uyl, en bijna tweeenhalf jaar als minister-president. Hij was minister van Justitie tijdens de Lockheed-affaire, waarin prins Bernhard werd beschuldigd van het aannemen van steekpenningen van de Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed.

Een onderzoekscommissie kon geen bewijs vinden dat de prins de beweerde 1,1 miljoen dollar had ontvangen, maar concludeerde wel dat hij zich toegankelijk had getoond voor onoorbare verlangens en aanbiedingen. Als premier praatte Van Agt Juliana elke maandagmiddag bij. Tijdens zijn bewind deed zij afstand van de troon.

Was Juliana wel gelukkig met de verrassende wending die de formatie van 1977 nam? In plaats van het tweede kabinet-Den Uyl trad het kabinet-Van Agt/Wiegel aan.

'Ze was merkbaar ongelukkig over de politieke formatie die uiteindelijk uit de bus kwam. Ze was bijna sikkeneurig toen ik de opdracht tot formatie kreeg. Het was een korte, plichtmatige samenkomst, geen hartelijke woorden, geen moederlijke bemoediging. Ik merkte dat ik niet de eerste keuze was. Niet zo zeer als persoon misschien, maar meer om wat ik ging tot stand brengen.'

Hoe zou die houding te verklaren zijn?

'Je hoeft niet eens zo ver te gaan te veronderstellen, wat menigeen deed en doet, dat het hart van Juliana toegewend was naar links. Je kon al tot een verklaring komen door simpelweg te overwegen dat elk staatshoofd graag een solide kabinet heeft. Vrijwel iedereen dacht, inclusief Hans Wiegel en ik: dit wordt een hachelijk avontuur. Ik kon best begrijpen dat de koningin er ongelukkig mee was dat, naar menselijke berekening, dit kabinet-in-wording wankel en kort van duur zou zijn.'

Het kabinet steunde op de bijna kleinst mogelijke meerderheid, 77 Kamerzetels, waarvan er bovendien zes werden bezet door 'loyalisten'. Zij hadden geen parlementaire binding met het kabinet. Heeft Juliana u daarop gewezen?

'Ze heeft in elliptische vorm uiting gegeven aan haar twijfel of Hans Wiegel en ik over een Kamermeerderheid beschikten. ''Bent u er wel zeker van dat. . .'' Daar plaatste zij terecht een vraagteken bij.'

Heeft u ook later gemerkt dat u niet haar eerste keus was?

'Ze heeft zich terstond, ogen- en orenschijnlijk, verzoend met de nieuwe realiteitn is met ons aan het werk gegaan naar de eisen van het ambt. Ik heb geen onbehagen meer gemerkt nadat de teerling was geworpen. Laten we zeggen: er had even wat koninklijk gemor geklonken en daar bleef het bij.'

Heeft Juliana in 1973, tijdens de formatie van het kabinet-Den Uyl, blijk gegeven van haar voorkeur?

'Ik heb dat in elk geval niet gemerkt. Ik weet wel dat Joop den Uyl erg op de majesteit gesteld was. Dat hebben veel mensen geconstateerd en ik ook. Die genegenheid was mede gebaseerd op haar maatschappijbeeld.'

Heeft Juliana tijdens de Lockheed-affaire gedreigd met aftreden als prins Bernhard strafrechtelijk vervolgd zou worden?

'Er waren er die met dat bange vermoeden rondgingen, maar niemand die het wist en het werd niet besproken. Misschien en marge van de ministerraad, maar bij mijn beste weten niet ín de ministerraad. Zoiets zou ik me ongetwijfeld herinneren.'

Is strafrechtelijke vervolging niet eens geopperd in de ministerraad?

'Er is over gesproken en wel in vragende vorm: zou dit kunnen c.q. moeten leiden tot strafrechtelijke vervolging? Voor de minister van Justitie (Van Agt, red.) een delicate kwestie. Die werd voorgelegd aan de procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden. Diens advies kwam erop neer dat het lang niet zeker was of vervolging tot veroordeling zou kunnen voeren.'

U heeft als premier flink met haar in de clinch gelegen over de wet waarin het aantal leden van het Koninklijk Huis werd vastgelegd.

'Majesteit droeg haar overtuigingen met vasthoudendheid uit. Bij alle afwezigheid van pretentie en hoezeer ook gedetermineerd door de wens naar eenvoud, heeft ze pal gestaan voor de positie van het Koninklijk Huis. Wiegel en ik hebben met het project herziening van de wetgeving op het Koninklijk Huis veel met haar te stellen gehad.'

Heeft u daar een verklaring voor?

'De aardigste verklaring die zich daarvoor laat bedenken is het emotionele, familiale denken en voelen. Het Huis is de familie, ze horen er allemaal bij, we hebben geen A- en B-leden. In die sfeer lag het, namen wij maar aan.'

Uiteindelijk bleef het Koninklijk Huis omvangrijk; ook de kinderen van Margriet bleven lid.

'Ze heeft veel meer haar zin gekregen dan wij. Dit is bij uitnemendheid een onderwerp waarover je het met het staatshoofd eens moet worden. Je kunt niet een constitutionele crisis maken over zulke vragen. Dan breng je de monarchie zware schade toe.'

Zou het tot een crisis hebben geleid, zo'n futiele zaak?

'Waarschijnlijk uiteindelijk helemaal niet, daarvoor is het verantwoordelijkheidsbesef van de Oranjes veel te sterk. Maar het was wel een markant geval van koninklijke koppigheid.'

Was Juliana bij andere gevallen een gemakkelijkere gesprekspartner?

'Nee, ook al door haar fenomenaal geheugen. Ze kon zich mirakels goed herinneren wat je eerder over hetzelfde of een aanverwant onderwerp te berde had gebracht. Dan dacht ik weleens: hoe knoop ik die eindjes nou weer aan elkaar?'

Is het Huis van Oranje bevreesd voor het Zweeds model, een dynastie die louter ornament is?

'Ook uit de schermutselingen rondom de grondwetherziening waarbij de positie van de koning en de leden van zijn Huis, haar Huis, in het geding was, valt af te leiden dat het allerminst de hartewens is van onze monarchen zo te worden gekortwiekt. Dat zou ook niet moeten gebeuren.'

Hechten de Oranjes aan door de Kroon benoemde burgemeesters?

'Ja. Niet alleen aan het benoemingsrecht; er werd ook gesproken over wie. Niet dat er ooit pressie werd uitgeoefend op de verantwoordelijke bewindsman, maar soms had majesteit zo haar ideeën over wie eigenlijk de beste zou zijn. Of het een rol speelde bij de uiteindelijke afweging, vind ik moeilijk te zeggen, ik ben nooit minister van Binnenlandse Zaken geweest. In de jaren van Den Uyl hoorde ik zoiets nooit van De Gaay Fortman. Later kwam Hans Wiegel en hij had op alle fronten de strijd al geleverd, inclusief ten paleize, als hij met een voorstel in de ministerraad kwam. Belangrijke benoemingen werden ook wel met mij besproken, maar ik herinner me geen controverse. Ik ging ervan uit dat Hans dat terrein had voorgeharkt. '

Op 31 jaari 1980 is haar aftreden bekendgemaakt. Wanneer wist u daarvan?

'Ze heeft mij dat toevertrouwd na het kernwapendebat van 19 december 1979. Ik heb altijd gedacht, en dat denk ik vandaag de dag nog steeds, dat ze gewacht heeft op de uitkomst van dat debat. Ze hield er ernstig rekening mee dat het kabinet ten val zou komen over de kernwapenkwestie, met vervroegde verkiezingen als gevolg. Dan moest de koningin voor de daaropvolgende kabinetsformatie beschikbaar zijn.

Maar wij bleven in die storm uiteindelijk toch overeind en toen heeft ze, is mijn vaststelling, geconcludeerd: dit kabinet is veel levensvatbaarder dan tot dusver gedacht. Daaropoheeft ze besloten: nu zet ik door, nu ga ik abdiceren. Maar ik moest hierover het zwijgen bewaren.'

Dat heeft u gedaan?

'Ik heb mij zo strikt gehouden aan dat verzoek en aan de toezegging mij aldus te gedragen dat ik zelfs het kabinet op het allerlaatst heb ingelicht. Alleen Hans Wiegel wist ervan.'

In wat voor ambiance was het wekelijks gesprek met Juliana?

'Het ging er huiselijk aan toe. De koningin schonk thee en gaf er knappende koekjes bij. Het hondje was er altijd bij. Geen lastpost, wantet dier blafte of kefte nooit. Maar probeerde soms wel aan de thee te sloeberen. Dat ongemak verstoorde de staatszaken weleens.'

Besprak u louter staatszaken?

'De koningin toonde herhaaldelijk belangstelling voor persoonlijke aangelegenheden. Zo, bijvoorbeeld, nadat ik een bezoek aan Soestdijk had afgezegd omdat mijn vrouw mij, terecht, gelastte de uitreiking van het eindexamendiploma bij te wonen van onze jongste dochter. De audiëntie werd toen op het allerlaatst verschoven naar zaterdag. Ik was daar wat gegeneerd over. Gelukkig werd juist in de nacht daaraan voorafgaand een kleinkind geboren, een kindeke van prinses Christina. Dat gaf me de gelegenheid, dacht ik, om met een hartelijke gelukwens wat goed te maken. Maar die kans kreeg ik niet. Nog voor ik had plaatsgenomen kwam de koningin al met de vraag hoe het was gegaan met het eindexamen van onze dochter.'

Hoe sprak u elkaar aan?

'Ik ben altijd majesteit blijven zeggen, en zij zei meneer Van Agt. Ik heb nooit mevrouw gezegd. Er zijn zo veel mevrouwen, maar er is maar één majesteit.'

Herkent u het beeld in de biografie Vorstin naast de rode loper dat Juliana gewoontjes, alledaags was?

'Zeker. Soms vroeg ik mezelf af of ze daarin niet te ver ging. Ik behoor tot die categorie van vaderlanders die van oordeel zijn dat de monarchie een mystiek karakter moet behouden om op de langere duur te kunnen voortbestaan. Zij moet iets sacraals, verhevens, ongrijpbaars behouden, en dat vergt bij alle medemenselijkheid en hartelijkheid toch een zekere afstand. Mijn zorg was het weleens dat zij die afstand wilde elimineren of te zeer verkleinen. Als ik dat aankaartte, niet vaak, deed zij dat wat korzelig af.'

Juliana was zo alledaags dat ze haar nukken niet altijd verborgen hield?

'Ze kon aardig chagrijnig zijn. Ineens. Bij vlagen. Niet alleen tegen fotografen. Ik herinner me een bezoek aan Nuenen, aan het huis waar Vincent van Gogh een poos heeft gewoond. De brave dominee die ons ontving, kreeg op zijn tabberd: over het ontbreken van een asbak, het lang uitblijven van de borrel en de trage voortgang van het programma. Majesteit was die avond een beetje narrig. Die dominee was een heel aardige man, deed ontzettend zijn best. Hij stond er een beetje uit het nest gevallen bij.'

Meer over