Columnmartin sommer

Het gezond verstand wijkt voor het grote stikstofgelijk

null Beeld
Martin Sommer

De stichting Huiskat Thuiskat wil een proefproces beginnen om voor elkaar te krijgen dat poezen voortaan binnen moeten blijven. Een jurist en een ecoloog hadden berekend dat per minuut 32 vogels het slachtoffer zijn van nietsontziende moordenaars op fluwelen voetjes. Zij wilden eerder al een zaak beginnen en baseerden zich daarbij op de Europese vogelrichtlijn. Ze wisten zeker dat ze zouden winnen. ‘Het Europese recht is onverbiddelijk.’ Het eindigde met politiebescherming, maar nu is het initiatief dus nieuw leven ingeblazen door Huiskat Thuiskat.

Bizar voorstel, denkt u waarschijnlijk. Ik haal het aan omdat dit kleine verhaal vertelt wat het stikstofdrama in het groot is. Stikstof is de bestuurlijke rattenkoning van de kabinetsformatie. Informateur Johan Remkes weet er alles van. Zijn stikstofcommissie oordeelde twee jaar geleden dat ‘Niet alles kan’, zoals zijn rapport heette. Nederland heeft zich immers gecommitteerd aan de Europese natuurwetgeving. Nu dreigt de uitwerking te worden: ‘Alles moet op zijn kop.’

De oplossingen die ambtenaren aan de formatietafel aandragen zijn van een radicaliteit die zijn weerga niet kent. Ik kreeg een memo uit de krochten van het ministerie van LNV, waarin wordt gerept van een ‘immense transitie’, en een ‘transformatie van 400.000 hectare’ landbouwgrond. Dat is bijna een kwart van het totale landbouwareaal. Als je snel praat valt het mee. Maar een kwart van de boeren weg, betekent een kwart van de landbouwinfrastructuur, van de agrarische industrie, van het platteland kortom. Stedelingen vinden het prachtig, maar denk iets verder en je voelt met de boerenopstand mee.

Stikstof is de bestuurlijke rattenkoning van de kabinetsformatie. Informateur Johan Remkes weet er alles van.  Beeld Brunopress
Stikstof is de bestuurlijke rattenkoning van de kabinetsformatie. Informateur Johan Remkes weet er alles van.Beeld Brunopress

Frans Evers, voormalig hoofddirecteur van Natuurmonumenten en klassiek polderaar, waarschuwde tien jaar geleden voor de loopgravenoorlog die er toen al aan zat te komen. Voor de eeuwwisseling had Nederland zijn zogeheten ecologische hoofdstructuur. Dat waren verbonden natuurgebieden, met ruimte voor economische activiteiten. Dat vond Europa een goed idee en zo ontstond Natura 2000. Ofwel de Nederlandse ambtenaren hebben toen in Brussel niet opgelet, ofwel ze hadden last van hun gidslandklier. In elk geval kwam de Europese natuurwetgeving boven op de regels die er al waren. Ambitie op ambitie dus, in een dichtbevolkt land met een intensieve landbouw. Dat moest wel spaak lopen. Frans Evers zei hierover tien jaar terug met vooruitziende blik: ‘Natuurbeschermers overleggen niet meer, maar wapperen met dikke pakken voorschriften.’

Gepraat wordt er inderdaad allang niet meer, des te meer geprocedeerd. Twee jaar geleden besliste de Raad van State dat het over was met pappen en nathouden in de landbouw. De Europese richtlijnen moesten worden gevolgd, punt uit. Stikstof is staatsvijand nummer één geworden. De verfijningsmachine van de overheid kwam op stoom, met voorschriften tot het laatste veevoereiwit nauwkeurig. Het is een droevig patroon dat we kennen uit andere sectoren, dat steevast begint met de botsing tussen beleid en uitvoering. Hoe groter de afstand, hoe slechter het uitpakt. Brussel is ver, en de ambtenaren daar zijn ongevoelig voor praktische bezwaren. Premier Balkenende is nog bij de Commissie langs geweest voor versoepeling. Hij kreeg nul op het rekest.

Minister Eric Wiebes besloot op een ochtend bij het scheren dat de gaskraan in Groningen helemaal dicht moest.  Beeld ANP
Minister Eric Wiebes besloot op een ochtend bij het scheren dat de gaskraan in Groningen helemaal dicht moest.Beeld ANP

Het gezond verstand heeft het loodje gelegd. België of Duitsland heeft geen stikstofcrisis, maar bij ons stelde het Planbureau voor de Leefomgeving vast dat zelfs als alle koeien in luchtdichte schuren zouden worden opgehokt, de stikstofneerslag nog steeds te hoog is. Wij rijden op bevel van Remkes 100, maar om de plantjes te redden zou de stikstofproductie van elke bakkerij en snackbar moeten worden bijgehouden. Daarover wordt op het departement hartstochtelijk gezwegen, om geen ecologische juristen wakker te maken.

Het is kortom nooit genoeg en een tweede droevig patroon is dat de overheid die zichzelf in de nesten draait, telkens denkt er met een groot gebaar weer uit te komen. Minister Wiebes besloot op een ochtend bij het scheren dat de gaskraan in Groningen helemaal dicht moest. Staatssecretaris Van Huffelen dacht de toeslagencrisis te bezweren door alle ouders die zich als slachtoffer meldden ineens 30 duizend euro uit te keren; aan de formatietafel ligt thans voor om in tien jaar tijd een kwart van alle landbouwgrond om te spitten. De combinatie van overmoed en onvermogen voert steeds verder in het moeras.

Jan Peter Balkenende kreeg in Brussel nul op het rekest. Beeld ANP
Jan Peter Balkenende kreeg in Brussel nul op het rekest.Beeld ANP

Dat gaat hier ook gebeuren. Op onze geïndustrialiseerde landbouw is veel aan te merken. Ook ik ben geen fan van raaigras. Maar nu is de stemming er een van een afrekening. Het compromis legt het af tegen het grote gelijk. Natuuractivisten procederen tegen afzonderlijke boeren. Er is veel te doen over de boerenlobby, maar die is ruimschoots verslagen door de natuurlobby. Het CDA is zijn steun kwijt op het platteland, niet omdat de partij haar best niet deed voor de boeren, maar omdat ook het CDA niet opgewassen is tegen de richtlijn en de rechter.

De boeren voelen zich grotelijks bedonderd. Hun is indertijd toegezegd dat ze ook onder Natura 2000 konden doorboeren. Dat blijkt niet het geval. Het platteland wordt kwaaier en kwaaier. Voor de ‘transformatie’ ziet men bedragen voorbijkomen van 10 miljard tot 30 miljard. Het kan niet op, maar de bibliotheek en de dorpsschool worden gesloten, want daar is geen geld voor en straks loopt het platteland door de gedroomde transitie nog leger dan het nu al doet. De verhoudingen zullen verder verzuren en over twee formaties vraagt iedereen zich af hoe Nederland in deze bestuurlijke gierput verzeild is geraakt.

Meer over