Het geheim van Na-HCO3 -SO4-Cl

Oude glorie, nieuw geld. De nieuwe beau monde komt in Karlsbad met nieuwe wensen. In het luxe wellnessland wordt onder de kroonluchters gekuurd, gebotoxt en gesneden....

Alenka heeft het uiterlijk van een sanatoriumzuster die niet van plan lijkt haar slachtoffers met zachte hand te benaderen. Stijf in de vouw gestreken uniform, gespierde armen, witte Birkenstock-sandalen. Maar boven het witte jasje van de Tsjechische mannetjesputter staat een vriendelijke gezicht. Alenka’s glimlach neemt een heel complex weg van tucht en orde, reinheid en regelmaat. En van al die andere vergeten disciplines waaraan je je zou moeten onderwerpen om te voldoen aan het motto: mens sana in corpore sano, een gezonde geest in een gezond lichaam.

Alenka werkt in Alt Karlsbad, een modern wellness- en kuurcentrum in het hart van het waterkuuroord Karlovy Vary. Ze bijt het spits af van een reeks behandelingen naar keuze die samen vier uur zullen duren; Alenka geeft een bodymassage – 45 minuten, zacht of stevig naar gelang de wensen van de klant.

Op deze zondagochtend schuifelen slechts een paar bezoekers door het complex, stilletjes in hun helderwitte badjassen die bij de receptie worden verstrekt. Ze krijgen begeleiding naar een van de vele behandelkamertjes, trekken een baantje in het azuurblauwe zwembad, drinken een kop groene thee, om vervolgens achter een andere deur te verdwijnen voor de volgende sessie.

Als Alenka me na de bodymassage zachtjes op de schouder tikt, zegt ze dat ik nu naar de aerosolruimte moet, die voor 15 minuten staat geboekt. Daar neem ik plaats in een van de houten tuinstoelen. Het licht is gedempt, aan de wand hangt een grote waterverstuiver en uit de luidsprekers klinkt een panfluitversie van Candle in the Wind. Volgens het papiertje van mijn wellness/kuurprogramma word ik hier bevrijd van hoofdpijnen, lusteloosheid en andere kwalen waar ik niet aan lijd. Ik snuif het vernevelde, met mineralen verrijkte vocht op. Het ruikt in de verte naar de lijm van een plakstift.

‘Wellnessland’ Alt Karlsbad is een van de nieuwe aanwinsten van Karlovy Vary, het eeuwenoude waterkuuroord in de bossen van Bohemen. Geopend in 2002 is het een versmelting van de ouderwetse (medische) kuurhuizen in de stad en een luxe wellnesscentrum. Een keer in de twee uur wordt de panfluit onderbroken door een new age-achtige lichtshow boven het binnenzwembad begeleid door het tsjirpen van vogeltjes. De show is een eerbetoon aan de Geest van de Bronnen die hier, naar het verhaal wil, al eeuwen zou rondwaren. Het zou ons niet verbazen als die legende zo jong is als het Wellnessland zelf, maar wat zou het.

Tezelfdertijd worden patiënten hier verlicht van hun astma, reuma of jicht, volgens de brochure. We kunnen slechts raden wat zich afspeelt achter de gesloten deuren van al die behandelkamers. Niet iedereen ondergaat een onschuldig relax-programma waarvoor geen dokteradvies is vereist. Je kunt hier bijvoorbeeld tegen betaling van 100 euro je bloedvaten sonografisch laten doormeten. Of je laat klachten over maagzuur en winderigheid onderzoeken via de methode van de esophagogastroduodenoscopy voor de somma 105 euro, credit cards accepted.

En dat allemaal vanwege dat water.

Karlovy Vary of Karslbad verwierf in de 18de en de 19de eeuw wereldfaam met zijn warme bronnen. Het met natuurlijke mineralen verrijkte water werd in de 14de eeuw ontdekt door de Boheemse keizer Karel IV, die er geregeld een bad kwam nemen. Andere kuurgasten volgden, met in hun kielzog een reeks heelmeesters en kwakzalvers die het verschijnsel van het geneeskrachtige water onderwierpen aan een nader onderzoek; het eerste balneologische lexicon dateert uit de 15de eeuw. Na verloop van tijd werd het kuuroord ontdekt door de adel, de clerus en andere toenmalige welgestelden, en toen tsaar Peter de Grote er aan het begin van de 18de eeuw neerstreek, was er geen houden meer aan.

De stad ligt als een kinderfantasie in de kom van een heuvelrug, langs de oevers van het riviertje Teplá. Zowat alle bouwstijlen van de 19de eeuw lijken hier in één groot gebaar door elkaar gestrooid. Van neogotiek tot Jugendstil; elk pand is versierd met torentjes, erkers en zuilen, boven de poorten en deuren prijken beschilderde en gebeeldhouwde frontons – kleine paleisjes in mooie pastelkleuren.

Vanaf het laat-19de eeuwse hotel Pupp wandelen we het centrum in met vertaalster en stadsgids Ivanka Helsner. Ze wijst op het gebouw waar Goethe logeerde, en het hotel waar Peter de Grote verbleef. En kijk, daar! Moet Sisi nog hebben geslapen. Tout l’ Europe kwam aanwaaien, Beethoven, Schiller, Chopin, Gogol, Liszt, Fontane, – wie niet eigenlijk? – Dvorak, Brahms, Wagner, Grieg. Zelfs Karl Marx verbleef een tijdje in de mondaine stad, toch niet bepaald een herstellingsoord voor het proletariaat.

We kuieren langs een overdekte zuilengalerij met een ajourwerk van gietijzer, eronder spettert heet water uit marmeren fonteintjes. Passanten laten tuitbekertjes vollopen en nippen voorzichtig van het vocht. Verderop een deftige stenen kolonnade – de stad telt er vier – met dezelfde taferelen. Wie wil, kan hier gratis een drinkkuur volgen, een doktersrecept is niet nodig. Een groep giechelende Japanners maakt foto’s van elkaar. Een paar jonge vrouwen in bontmantels bekijken het tafereel van een afstandje, terwijl ze ferm een beker water achterovergieten.

Het water van elk van de twaalf bronnen in de omgeving verschilt nauwelijks van minerale samenstelling, maar wel van koolzuurgehalte en temperatuur. De een of de andere bron, het is altijd wel ergens goed voor. Maag- en darmklachten, lever, nieren, bloedsomloop, spijsvertering, hartkloppingen en hoge bloeddruk; noem maar een kwaal en Karlovy Vary zegt een panacee in huis te hebben. Alleen tegen zwaarlijvigheid lijkt het water niet opgewassen, constateren we, als we rondkijken op straat.

Maar is het geheim van de stad alleen te verklaren uit de mineralengroep die wordt aangeduid als Na-HCO3-SO4-Cl? Het valt moeilijk aan te nemen dat de halve Europese adel en de kunst-scene van een eeuw of twee geleden gelijktijdig ongesteld werd, om vervolgens dagenlang in een hobbelende koets te gaan zitten met als enige doel genezing te zoeken in Karlovy Vary.

Een van de nieuwe behandelmethoden die de arts David Beckers in de 18de eeuw introduceerde, behelsde dat het water niet meer naar de hotels werd gebracht, maar dat de cliëntèle naar de bronnen moest komen. Een wandelingetje zou de mens goed doen, meende hij, en onderweg kwam je nog eens iemand tegen.

Misschien was Beckers daarmee wel de uitvinder van wellness. In deze contreien althans, de Romeinen gingen ten slotte al gezamenlijk te water ter ontspanning in hun thermae.

Een ingekleurde foto uit de 19de eeuw laat een mensenmassa zien bij de bronnen en de galerijen, heren in kostuum, dames met kokette parasols – klaar voor hun ochtendslokje. In Karlovy Vary ging je socializen en netwerken, of op zoek naar een huwelijkspartner. (Het jaarlijkse bal in Hotel Pupp wordt nog altijd geopend door Otto von Habsburg, de intussen 95-jarige zoon van de laatste Oostenrijkse keizer.) Door de aanwezigheid van vele groten uit de kunstwereld was een rijk cultureel leven gegarandeerd.

Op foto’s in restaurants zien we de opvolgers van de toenmalige sterren; Morgan Freeman, Gérard Depardieu, Eliah Wood, Brad Pitt en tal van andere acteurs bezoeken tegenwoordig het jaarlijkse filmfestival. Václav Havel kwam hier een bad nemen, en de huidige president van Tsjechië, Václav Klaus. Miss World deed Karlovy Vary aan, evenals de president van Kazachstan, die een huis bezit op de heuvel.

Opeens, middenin de stad, staan we voor een grote, hoekige betonkolos die de omgeving domineert. ‘Dat gebouw noemen we de Unbeliebte’, zegt Ivanka Helsner, die enige afkeer niet kan onderdrukken. ‘Hij werd in jaren zeventig onder het communisme gebouwd op de plaats waar vroeger een mooi glazen kuurhuis stond. Iedereen haat het ding.’ In het monstrum bevindt zich het ‘eeuwig pulserende hart van Karlovy Vary’. Normaal schiet in het gebouw een straal water vanuit 2000 meter diepte naar boven, tot een meter of dertien, veertien, waarna het wordt opgevangen in een marmeren bekken. Tweeduizend liter per minuut, water van 73,4 graden, met een mineralengehalte van 9 gram per liter. Alleen nu, met het voorjaar op komst, pulseert het hart even niet. Schoonmaakwerkzaamheden. Het wonderwater wordt tijdelijk omgeleid naar het riviertje waaruit een dikke wasem opstijgt.

Even verderop lopen we binnen bij het Elisabeth-badhuis, een mooi gebouw uit 1906. ‘Hier kun je heel goedkoop een privé-bad nemen in mineraalwater, hier komt de lokale bevolking’, zegt Hellsner. De grauwe vloerbedekking, de steriele muren en de bordjes met ‘stilte’ en ‘niet kloppen’ roepen de sfeer op van een gesloten inrichting. Aan de muren zijn vooroorlogse stoeltjes van skai – hygiënisch – bevestigd. Nog niet zo lang geleden werd hier massaal Zweedse heilgymnastiek bedreven. Elk moment verwachten we een strenge Waltrudis op gezondheidsschoenen die ons bestraffend zal toespreken. Het verschil tussen het ouderwetse kuren en de moderne, met luxe omgeven wellnesscentra is plotseling goed voelbaar.

Maar het is geen strenge verpleegster die uit een van de deuren komt, het is een Arabier. De opschriften boven enkele van de deuren laten er geen twijfel over wie de nieuwe beau monde van Karlovy Vary vormen: Arabieren en Russen, vooral de laatsten. Als we koffie drinken in café Haus Elefant vertelt Ivanka: ‘In 1968 heb ik hier als student gedemonstreerd tegen de inval van de Russen. We vormden een levend schild tegen de tanks die dwars door de oude stad reden.’ Niet lang daarna ging ze in Duitsland wonen.

In de communistische periode kwamen de partijbonzen uit heel Oost-Europa naar Karlovy Vary en bepaald niet voor de verheffing van het volk. In Haus Elefant, waar Ivanka’s moeder 32 jaar lang werkte, werd een deel van het café met gordijnen afgeschermd als Genosse Honecker op bezoek was.

‘En wie trof ik aan toen ik na meer dan dertig jaar terugkwam? Alweer die Russen. Maar nu Russen met nieuw geld. Ze kopen de panden op.’ Bijna de helft van de oude stad is al in Russische handen, vermoedt ze. Het lijkt een wrange speling van de geschiedenis: Karlovy Vary dat met Russisch geld wordt wakker gekust uit de slaap van het communistische tijdperk.

Het nieuwe geld is niet te ontlopen. Geen drogist te vinden in het centrum, maar des te meer juweliers, peperdure modezaken en een etalage vol onbetaalbare Fabergé-eieren met teksten in het cyrillisch. En op het menu van Hotel Pupp staat tussen de broodjes zalm (8 euro) en de salades (idem) ineens een lunchhapje van Iraanse sevruga-kaviaar (240 euro). Voor dat geld krijg je er wel een paar schijfjes citroen bij en onbeperkt zure room.

Maar de meeste bezoekers, ook de Russische, komen nog altijd naar Karlovy Vary voor een medische kuur, volgens Gaby Bergman van Alt Karlsbad, hoewel het aantal gasten dat alleen komt om een beetje te badderen en te ontspannen snel toeneemt. ‘De wellnessgasten blijven een tot twee dagen, de kuurgasten blijven een tot twee weken en beginnen met het raadplegen van een arts.’

Het aanbod is enorm uitgebreid sinds de komst van het grote geld, zegt ze. Naast de vertrouwde waterkuren (baden en drinken) en de klassieke geneeskunde die hier altijd werd bedreven, verschenen alternatieve methodes als magnetotherapie, pneumopunctuur en vacuumtherapie. Die lopen weer vloeiend over in de relaxte ‘therapietjes’ die wij, wellnessers, zonder attest kunnen ondergaan, en in moderne vormen van kwakzalverij.

Ons hotel is via een binnengang verbonden met een superdeluxe kliniek waar je je onder meer kunt onderwerpen aan een cryotherapeutische behandeling. Je betreedt een kluisachtige, ijskoude ruimte van -12 graden. Vervolgens loop je via -54 door naar een kamer waar het kwik tot -110 is gedaald. Schijnt goed te zijn voor de doorbloeding, voor pijnbestrijding en voor de ‘psychofysieke stimulering van het lichaam’. Onder de kroonluchter in de hotellobby zien we even later hoe twee Russische mannen zich discreet afzonderen met twee luchtig geklede vrouwen; de heren hebben blijkbaar hun eigen opvattingen over psychofysieke stimulering.

In een van de vier sauna’s van het hotel nemen we op ons gemak de prijslijst door van de kliniek, die werd aangereikt bij het inchecken. Behalve met algen, turf en zeezout, kunnen we onszelf laten bewerken met hete lavastenen en etherische oliën. Maar dat is niet alles. Bovenin de kliniek is een operatiekamer. Voor 800 euro kun je je onderkin laten wegzuigen, een paar nieuwe borsten kost 2900 euro. Het verklaart meteen waarom onze platinablonde buurvrouw in het hotel rondloopt met een grote zonnebril en pleistertjes onder haar ogen.

Er wordt gesneden en gebotoxed aan de lopende band, zodat het een wonder mag heten dat we nog iemand tegenkomen met een paar rimpels. Van sanatorium tot wellnesscentrum, van mineraalbaden tot Thaise massages en plastische chirurgie; het is te koop in Karlovy Vary. Alleen over Zweedse heilgymnastiek hoor je niemand meer.

Meer over