Het front van de oorlog ligt in Kaliningrad

In Kaliningrad heeft het Kremlin de laatste tijd veel modern wapentuig geplaatst, gericht op het Westen. De stemming is grimmig, de bevolking nerveus. 'De auto staat klaar voor vertrek, de fotoalbums zijn ingepakt.'

Tom Vennink
null Beeld Max Avdeev
Beeld Max Avdeev

'De eerste sneeuw, dan gaan de wodkageisers spuiten', roept Dmitri Fjodorov bij het zien van de vlokken buiten zijn datsja. Hij tovert de eerste flessen tevoorschijn. De buren lopen binnen met zelfgestookte mierikswortelwodka en een paar uur later wordt een van de gasten, een luitenant-kolonel uit de Russische luchtmacht, ladderzat het huisje uitgedragen als hij op de vuist dreigt te gaan met een andere gast. Zijn uniform heeft hij nog aan, dat draagt hij in zijn vrije tijd ook.

Op het eerste oog een gewone zaterdagavond in de datsja van Dmitri Fjodorov, maar er staat geen gewone winter voor zijn deur in Kaliningrad, de Russische exclave tussen Polen en Litouwen. Dit jaar is er in de buurt van het huisje een Iskander opgesteld, een raketsysteem bedoeld om kernkoppen mee af te schieten. Bereik: 700 kilometer, inclusief Berlijn.

'Ze zeggen dat hij hier vlakbij staat.' Slava, een van de tien gasten om de tafel vol varkensvlees, wijst in de richting van het militaire terrein aan de rand van het dorpje. Zeker weet hij het niet. 'Staatsgeheim hè. Ons vertellen ze niets.'

Iedereen om de tafel is tevreden met de komst van het nucleaire wapen naar Kaliningrad. 'Ik voel me veiliger', zegt Slava. Hij is bezorgd over de agressie van de NAVO tegen Rusland. Elke dag gaat het erover op tv. Slava: 'Ik kijk altijd naar REN TV, daar spreken ze de waarheid.'

Op de Russische televisie lijkt de oorlog met de NAVO al begonnen. Deze maand riepen de staatszenders de bevolking op om de dichtstbijzijnde schuilkelder te lokaliseren. Veertig miljoen Russen deden mee aan simulaties van chemische en nucleaire aanvallen, meldde het ministerie van Noodsituaties. En vrijwel elke dag zijn er berichten van wapentuig dat naar de Europese grenzen wordt gestuurd.

Het front van de oorlog ligt in Kaliningrad, het meest westerse grondgebied van Rusland. Het Kremlin installeerde er niet alleen de Iskander, maar ook de S-400, Ruslands modernste raketsysteem om vliegtuigen mee uit de lucht te schieten. Woensdag kondigde dagblad Izvestia de volgende stap aan: de Baltische vloot in Kaliningrad krijgt nog deze week versterking van twee oorlogsschepen die beschikken over kruisraketten voor lange afstanden. Ook die kunnen kernkoppen afschieten.

Voelt Kaliningrad ook als een nieuwe frontlijn voor de mensen die er wonen? In de datsja's, woonkamers en keukens van de exclave is de stemming grimmig.

Mensenrechtenadvocaat Aleksander Dobralski heeft het geluid van de oorlog al gehoord, vertelt hij in pyjamabroek aan de keukentafel van zijn flatje. 'Ik wandelde met mijn vrouw in Jantarni, de stad aan de kust. Toen hoorden we de knallen van raketten. Bam, bam, bam. Sommige mensen deden alsof het onweer was, zij willen er niet aan denken. Maar wij zagen de schepen even later terugvaren naar de haven. Weer een oefening.'

Zijn zoon (2) en dochter (5) krioelen om hem heen. Dobralski wil dat zij voorbereid worden op chemische en nucleaire aanvallen, net als de mensen op tv.

Zijn nervositeit wordt versterkt door de oefeningen van de NAVO aan de andere kant van de grens. Die in Polen duurde deze zomer tien dagen en telde 31 duizend troepen, drieduizend voertuigen en tientallen straaljagers en schepen. De grootste oefening in het Oostblok sinds de val van de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd trainden Amerikaanse soldaten in Litouwen, het enige andere buurland van Kaliningrad, waar nu extra NAVO-troepen gestationeerd zijn.

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Olga Dmitrieva kijkt televisie in haar woonkamer. Beeld Max Avdeev
Olga Dmitrieva kijkt televisie in haar woonkamer.Beeld Max Avdeev

'Ik weet nog goed dat ik een paar jaar geleden in de auto zat en op de radio hoorde over de mogelijkheid van visumvrijstelling tussen Rusland en de Europese Unie.' Aleksander Dobralski kan het zich niet meer voorstellen. 'We zijn ver, heel ver terug. En het gaat nu heel snel allemaal.'

Als een echte frontlijn voelt Kaliningrad niet. Op de kasseienstraten met hier en daar nog oude Duitse gebouwen valt weinig te zien van de militarisering. Buiten de stad zien inwoners regelmatig militaire konvooien voorbijtrekken, soms met nieuwe raketten die van de haven naar de bases gebracht worden.

Waar dit naartoe gaat? 'Ik weet niet of er oorlog komt, nu in ieder geval nog niet', zegt Dobralski. 'Het eerste voorteken van oorlog is dat de gps minder goed gaat werken. Dan kan de vijand minder goed navigeren.' Hij pakt zijn smartphone en toont een blauw puntje op een plattegrond van Kaliningrad. 'Kijk, hij doet het nog.'

De inwoners van de exclave raken steeds verder geïsoleerd. Deze zomer schafte Polen een regeling voor visumvrij verkeer met Kaliningrad af. Officiële reden: Poolse vrees voor 'destabilisatie door Rusland'. Naar Europa reizen was sowieso al geen optie meer voor veel mensen vanwege de gekelderde roebel. Het geld is hard nodig om rond te komen, want de producten in de supermarkt zijn duurder geworden sinds de economische sancties die volgden op de annexatie van de Krim.

Olga Dmitrieva, gepensioneerd, heeft de plannen vast klaarliggen voor het geval de oorlog uitbreekt: met haar man de auto in, de tassen met fotoalbums mee, en in één streep naar familie in Omsk, in Siberië.

Haar flat op de vijfde etage van een grijze sovjettoren telt vier kamers en drie tv's, alleen de slaapkamer is televisieloos. 'Mijn man kijkt films en muziekprogramma's in de woonkamer, ik kijk in de keuken naar het nieuws.' Het eerste dat Dmitrieva 's ochtends doet, is de tv aanzetten. Dan pas koffie en douchen. Het scherm blijft aan tot ze weer naar bed gaat.

Ze praat net als de presentatoren op de flatscreen op het aanrecht. 'Waarom bombarderen de Amerikanen altijd alles en iedereen', zegt ze honend. 'Eerst Joegoslavië, toen Irak, Afghanistan, Libië, nu Syrië. Steeds willen de Amerikanen leiders omgooien. Het voelt nu alsof Poetin de volgende is die weg moet.'

De anti-westerse toon op de Russische tv is de afgelopen weken verscherpt. Presentator Dmitri Kiseljov toont er foto's van het napalmmeisje in Vietnam en dan beelden uit Syrië. 'De VS en de NAVO hebben besloten dat zij oorlogsmisdaden mogen plegen', praat Kiseljov de beelden aan elkaar.

Het gaat de hele dag door. Journaals tonen hoe Russische olympische sporters boompjes planten in Syrië en hoe de Amerikaanse luchtaanvallen burgerslachtoffers veroorzaken in Syrische steden. De wegvaging van Oost-Aleppo door Syrische en Russische bommenwerpers haalt de huiskamers van Kaliningrad niet.

Gelooft Olga Dmitrieva de Russische tv? 'Niet alles zal waar zijn. Maar in de VS liegen ze altijd.' In elk geval draagt de dreiging op tv er aan bij dat ze vol achter Poetin staat. 'We kunnen nu geen zwakte tonen.'

Echt bang is ze niet voor de Amerikanen. 'Wij hebben de Iskander. Van kernmachten blijft Amerika af. Anders hadden ze de leider van Noord-Korea al lang omgewisseld.'

Zijn er ook inwoners die wel bang zijn? Tegen een koelkast aan de Ziekenhuisstraat kleven magneetjes van Polen in de vorm van een hart, van Parijs, van Vilnius. Het is de koelkast van Anna Sjoegatova, 23 en student taalwetenschap. Ze woont in een flat met kleur en licht, een groot contrast met de bruine interieurs van de andere huizen. Nog een verschil: Sjoegatova heeft geen tv. Nieuws haalt ze van kritische sites uit Rusland en het buitenland - ze spreekt vloeiend Engels.

null Beeld Max Avdeev
Beeld Max Avdeev

'Een paar jaar geleden volgde ik het nieuws eigenlijk niet', vertelt ze. Sinds de overname van de Krim leest ze elke dag, want het nieuws is haar leven gaan beïnvloeden. 'Ik maak me zorgen dat ik niet meer kan doen wat ik wil. Ik ben gewoon iemand die leuke dingen wil doen.'

Een van die leuke dingen, naar Europa reizen, is anders geworden. Het is er peperduur geworden. En toen ze er laatst ging liften, vroegen mensen steeds of ze zich kon verantwoorden voor het gedrag van het Kremlin. Ze vreest dat ze over een tijdje helemaal niet meer naar Europa kan.

Sjoegatova denkt niet dat ze de achteruitgang kan tegenhouden. 'Ik heb niet het gevoel dat ik me met de politiek in Rusland kan bemoeien. Ik ben ook best wel bang om dat te proberen.'

Meer over