Het eindspel der noorderlingen en zuiderlingen

Dat het een oorlog was, is overdreven. Maar zelden stonden Nederland en België zo lijnrecht tegenover elkaar als bij de nationalisatie van ABN Amro en Fortis in de tweede helft van 2008. Een reconstructie in vier akten.

ROBERT GIEBELS

Niet eerder kocht de Nederlandse staat in één klap twee banken en twee verzekeraars. Maar het moest, want het was crisis. Maar: was het nu wel echt nodig ABN Amro en Fortis te nationaliseren? En zo ja, is er dan niet veel te veel voor betaald? Dat zijn de belangrijkste vragen van de parlementaire enquêtecommissie onder leiding van Jan de Wit. De commissie wil precies weten wat er tussen 26 september en 3 oktober 2008 is gebeurd. De afgelopen vijf weken hebben hoofdrolspelers onder ede de unieke nationalisatie stukje bij beetje voor 'De Wit' gereconstrueerd.

Wegstromend bloed

24 juli - 25 september 2008

Bert Bruggink kan het niet meer aanzien. De financiële topman van Rabobank weet al maanden dat er iets mis is met Fortis. Klanten van die Belgisch-Nederlandse bank-verzekeraar halen miljarden aan spaargeld van hun rekening en dirigeren het naar de Rabobank. Fortis is failliet aan het gaan, stelt Bruggink vast. Want liquiditeit - het geld waar rekeninghouders zo bij kunnen - dat is het bloed van elke bank.

In om het even welke andere branche zou een financieel directeur meteen de champagne laten ploppen als hij zijn concurrent ten onder ziet gaan. Als echter een bank doodbloedt, draaien de andere op voor de schade. En Bruggink krijgt de grootste rekening, weet hij. Dus pakt hij op vrijdag 19 september 2008 de telefoon en doet iets ongebruikelijks. Hij belt de president van De Nederlandsche Bank (DNB), Nout Wellink en brult: 'Doe iets!' Over een week is het misschien te laat.

Verbijsterd luistert de Rabo-man naar Wellinks reactie. Nee, wij doen helemaal niets. Wij zitten in de tweede koets. Als er al iemand in actie moet komen, is het de Belgische toezichthouder. En die doen dat echt niet als iemand van het Amsterdamse Frederiksplein ze alarmeert.

Wat Bruggink niet weet, is dat de Belgen zich dan al een jaar tot hun schoenveters beledigd voelen door de 'Ollanders. DNB heeft zich door het ministerie van Financiën voor het karretje laten spannen, vindt DNB-directeur Arnold Schilder. Financiën wil dat DNB het toezicht op het hele Fortis-concern overneemt van de Belgen. De ambtenaren in Den Haag voeren de druk net zo lang op totdat Schilder dan maar een formele brief stuurt met die eis.

De Belgen ontploffen. Fortis is hun trots. Fortis-aandelen vormen de financiële bodem van menig Belgisch huishouden. Fortis is België. De Belgen kunnen het zich niet voorstellen, maar toch is het zo: DNB heeft beter zicht op Fortis dan zijzelf. Een kwestie van een 'DNB-spion' in het hart van het concern in Brussel. Hij zit waar alle geldstromen langs lopen, de treasury. Wat hij ziet, houdt de top van Fortis al sinds 24 juli geheim: het geld, het bloed, loopt er met miljarden tegelijk uit.

Die top bestaat al tijden uit afwezige, zieke of zwakke leiders, die alle mogelijke plagen tegelijk het hoofd moeten bieden. Zoals een criminele belegger, die speculeert op het instorten van het 'goede huisvader-aandeel' der Belgen: dat van Fortis. De man verspreidt met succes het gerucht dat DNB de Rabobank heeft gevraagd Fortis te helpen. In een paar beursuren op donderdag 25 september wordt het huisvaderaandeel zo maar even eenvijfde minder waard.

Een enorme schade, zegt de Nederlander Jan-Michiel Hessels, die als een soort president-commissaris in het bestuur van Fortis zit. Misschien wel de genadeklap. En wat is de straf voor die meneer? Een boetetje van 24 duizend euro. In Amerika gaat zo iemand voor tien tot vijftien jaar de bak in, briest Hessels.

De geur van revanche

vrijdag 26 - zondag 28 september 2008

Vrijdagmorgen 26 september zoemt de iPhone van gadgetfreak en DNB-president Nout Wellink. Jean-Paul Servais aan de lijn, de Belgische centralebankgouverneur. Het is zover. De Belgen beginnen in te zien: Fortis kan misschien niet alleen verder. Andere banken moeten komen helpen. Hier in Brussel, zegt Servais, is een dataroom opengesteld - Wellink verstaat darkroom. In die kamer kunnen alle banken de financiële data van heel Fortis inzien. Voor het geval ze delen ervan willen kopen.

Meteen slaat Wellink aan het bellen. Hij ruikt revanche. Het uit elkaar scheuren van ABN Amro - ooit de grootste bank waarop Wellink toezicht hield - is het ongekende fiasco geworden dat de DNB-president had voorspeld. Dit doen we dus nooit meer, een Nederlandse bank aan drie nota bene buitenlandse banken verkopen. Misschien, denkt Wellink, krijg ik Nederlandse banken zo ver dat ze ABN Amro overnemen. Dan komt alles weer onder mijn toezicht.

Wellink belt de baas van ING, Michel Tilmant. Die blijkt al gebeld te zijn door zijn landgenoot Servais. Het effect is hetzelfde: een team van ING spoedt zich naar de Brusselse dataroom. Wellink belt ook Bert Heemskerk, de inmiddels overleden topman van Rabo. Bert, misschien zit er ook iets van jouw gading bij in Brussel, oppert hij. Ook een Rabo-team zet koers zuidwaarts.

Dan belt Wellink de twee meest vermogende instellingen van het land: de twee grootste pensioenfondsen. Misschien, suggereert hij, valt er nog wat voor jullie te verdienen als jullie je aansluiten. Bij ING bijvoorbeeld. Dick Sluimers, dan baas van pensioenfonds ABP, snapt er niets van. Want tegelijk geeft de Fortis-top een persconferentie met één duidelijke boodschap: het gaat fantastisch met ons.

De dataroom is een complete chaos. Hoewel Fortis al maanden in de problemen zit, is het hierop duidelijk niet voorbereid. De bank is dan ook zo goed als failliet - dat ziet iedereen met een introductiecursus boekhouden. Rabobank houdt het snel voor gezien. De coöperatieve bank ging er voetstoots van uit dat ze de Nederlandse delen van Fortis niet kan kopen. Dat vindt eurocommissaris Mededinging Neelie Kroes nooit goed.

ING heeft ook weinig tijd nodig: dit wordt niets. Hooguit is ABN Amro iets voor ons, zegt de bank-verzekeraar - voor maximaal 5 miljard. Want, hebben Wellink en minister van Financiën Wouter Bos bij Kroes gecheckt: zij zegt geen nee. Sterker, als ING koopt, mag het maandag al beginnen ABN Amro in ING te integreren. Daar gaan we eens twee weken zonder veel enthousiasme over nadenken, zegt ING. De Belgen willen liever dat de Franse bank BNP Paribas ABN Amro koopt. Maar de Fransen bieden een beledigend lage prijs.

Alle banken haken zaterdag af en dan is duidelijk wat het Belgische kabinet van Yves Leterme al wist: alleen overheden kunnen dit probleem oplossen. En dus gaan België en Luxemburg aan de slag om het Belgisch-Nederlandse concern te redden. No way dat Nederland zich ermee mag bemoeien.

Die zitten in Amsterdam bij DNB dan nog hard te werken aan 'de private oplossing' - met banken dus. Ze zijn er allemaal: premier Jan Peter Balkenende, Bos, Wellink en hun beste adviseurs. Zaterdagmiddag belt de Nederlandse Fortis-directeur Lex Kloosterman: zeg, ik hoor hier in Brussel dat wij door de Belgische staat worden gekocht, misschien is dat relevant voor jullie. Het cruciale bericht dringt niet door tot het hooggeplaatste gezelschap. Bos, Balkenende en Wellink gaan er alle drie van uit dat hun Belgische collega's hen wel even zullen bellen zodra ze een staatsingreep overwegen.

Zondag 28 september blijkt het gerucht al te waar, merkt topambtenaar Bernard ter Haar. Die zit als verkenner van Bos in Brussel. Hij wordt van het kastje naar de muur gestuurd. De Belgen willen de Nederlanders er echt niet bij hebben, rapporteert hij. Als we onze belangen willen verdedigen, dan zullen we ons hier naar binnen moeten vechten. Daarop belt Wellink zijn 'counterpart' Servais. Dat de Belg het compleet gehad heeft met alles wat Nederlands is, kunnen Balkenende en Bos horen. De DNB-president houdt zijn telefoon met een brullende Servais op een halve meter van zijn oor.

Bos doet wat Ter Haar zegt en nodigt zichzelf op zondag uit 'voor een verkennend gesprek' met zijn collega Didier Reynders. Als hij de kamer binnenkomt, schrikt hij. Bos en zijn twee ambtenaren kijken in de gezichten van Reynders, van Leterme, van Servais, van de president van de Europese Centrale Bank Jean-Claude Trichet, van Bos' Franse collega Christine Lagarde. De Fortis-top is er ook. Het enige dat ze van Bos willen weten is hoeveel miljard hij bij zich heeft.

Vooral de aanwezigheid van Trichet telt zwaar. Hij zegt: hak Fortis in drieën en neem elk een deel. Het gaat België, Nederland en Luxemburg niet om zeggenschap over het concern, maar om de stabiliteit van hun eigen financiële sectoren. Dus nemen ze elk 49 procent van hun deel. ABN Amro schiet over. Wat doen we daarmee? O, dat zal ING wel kopen. Bos belooft de 4 miljard euro voor zijn 49 procent meteen naar Brussel over te maken - bank gered, financiële stabiliteit in heel Europa gered.

Zwarte Maandag

29 september - 1 oktober 2008

Minder dan 24 uur nadat Fortis tot leven is gewekt, is de patiënt alweer terminaal. Het is Zwarte Maandag. De beurzen en het aandeel Fortis in het bijzonder klappen in elkaar. Tegelijk kan het concern het bloeden maar niet stelpen. Integendeel: het geld stroomt harder uit Fortis dan ooit. De markt schiet de 49-procentsoplossing volledig aan barrels.

ING-baas Tilmant belt iedereen op - Kroes, Wellink, Balkenende - en zegt: we willen ABN Amro niet meer. Reden: de blunder op zondag van Fortis-baas Filip Dierckx. Hij heeft zich onbedoeld laten fotograferen met een concept-persbericht waarop staat dat ING ABN Amro koopt voor maar liefst 10 miljard. Maandag keldert het ING-aandeel. Daarmee zegt de markt tegen ons: niet doen!, redeneert Tilmant. Hij doorkruist wel het hoofddoel van Balkenende, Bos en Wellink: ABN Amro losweken van Fortis en voorgoed terug in Nederlandse haven loodsen.

Maandagnacht kan Fortis-man Hessels niet slapen en bladert hij nog eens door de overeenkomst die zijn bedrijf had moeten redden. Zijn ogen blijven haken achter iets waartegen zijn Hollandse inborst zich verzet. De Belgen hebben een flink risico van henzelf noordwaarts weten te verschuiven.

En nu zijn we er klaar mee, zeggen Balkenende, Bos en Wellink als ze dit dinsdag 30 september horen. Ze zitten om drie uur 's middags in het Torentje en komen vrijwel tegelijk op het N-woord: we gaan die banken nationaliseren. Precies zoals ik een half jaar geleden opperde, zegt Bos wijs. We gaan het Nederlandse deel van dat kolereconcern veiligstellen.

Ze stellen twee ambtenarenteams samen: Team Goedschiks en Team Kwaadschiks. Kwaad onderzoekt hoe de staat de Nederlandse delen gaat onteigenen. Team Goed gaat bellen met de Belgen: wij zien het compleet misgaan. Als jullie dat ook zien, laten we dit dan samen oplossen. Team Kwaad kan zichzelf na een paar dagen opheffen.

Woensdag 1 oktober is Fortis failliet. Dat kunnen de Nederlanders zien aan de cijfers van de DNB-spion. De Belgen geloven het niet. De Fortis-top zegt: het trekt weer aan, het komt goed. Neehee, zegt Klaas Knot - toen de liquiditeitscijferman van DNB, nu president. Kijk nou: er is niets meer. Maar de Belgen blijven in de ontkenningsfase. Jullie houden iets voor ons achter, zeggen ze. Jullie zijn uit op een coup. Jullie willen ons het laatste restje zelfrespect afnemen. Jullie willen heel Fortis hebben.

IJzige klanken

2 - 4 oktober 2008

Donderdag 2 oktober is het duidelijk: als de staat vandaag niet de Nederlandse delen van Fortis koopt, gebeurt er een financiële ramp. Niet alleen in Nederland en België; in heel Europa. De rechterhand van Bos voorspelt een grotere waterscheiding dan bij het faillissement van Lehman twee weken daarvoor.

Iedereen is nu in Brussel. Nederlandse ambtenaren onderhandelen met Belgische, ministers met ministers en premiers met premiers. Fortis zelf wacht maar op de gang. Zo ingewikkeld als de onderhandelingen zijn, zo simpel moet de uitkomst worden: een bedrag. Tussen de 12 en 20 miljard, zegt de Nederlandse delegatie. Nee, tussen de 24 en 32 miljard, zeggen de Belgen.

Vechtend tegen oververmoeidheid staan de laatste twee mannen overeind. Balkenende en Leterme gaan het finale bedrag overeenkomen. Leterme zegt zeventien, Balkenende zegt zestien komma acht en dat wordt het: twee banken, twee verzekeraars en de redding van de Nederlandse financiële sector voor de somma van 16,8 miljard euro. Maar dat is voor de Belgen niet voldoende. Nederland moet ook nog 50 miljard aan leningen overnemen. Vooruit dan maar, zeggen Bos en Balkenende. Daarop valt bij de Belgen het muntje: verrek, die Nederlanders waren er misschien helemaal niet op uit ons te kleineren.

Die gedachte vervliegt als ze Bos vrijdagavond 3 oktober op de Nederlandse tv zien. Triomfantelijk beweert hij voor Nederland alle kersen uit de Fortis-taart te hebben gepikt. Naast hem krimpt Balkenende ineen en belt zaterdag Leterme: sorry Yves, sorry voor Wouter. IJzig klinkt uit Brussel: Jan Peter, uw minister van Financiën heeft een goed moment laten passeren om zijn mond te houden.

undefined

Meer over