Het debat gaat over de eigen navel

Voor de bühne kiest het CDA een nieuwe leider, maar intern moet er een diepe kloof worden overbrugd die is ontstaan door de samenwerking met de PVV. Heeft de partij nog richting en regie nu Maxime Verhagen de voordeur achter zich dichttrekt?

Officieel bekreunt het CDA zich dezer dagen om een nieuwe leider. Wie van de zes kandidaten spreekt er aan? Wie is de ware 'radicaal in het midden', zoals de partijlijn luidt? Wie is meer christelijk, zeg maar van de Bergrede, en wie meer conservatief, à la de Duitse zusterpartij CDU? Dat zouden allemaal thema's kunnen zijn in de schoonheidswedstrijd tussen de troonpretendenten.

In plaats daarvan gaat het over de eigen CDA-navel. De samenwerking met de PVV heeft de partij sinds de formatie in de zomer van 2010 compleet gespleten, en die scheur is niet zo maar weg. Een voor een spreken prominenten zich uit over achttien maanden met Geert Wilders. Staatssecretaris Ben Knapen liet weten 'nooit iets aan de PVV gehad te hebben'. Minister Liesbeth Spies was het eigenlijk niet eens met de anti-boerkawet die ze zelf had verdedigd.

Oud-minister Ab Klink sprak in NRC Handelsblad over de 'kwetsbaarheid' van partijgenoten die met de PVV hebben samengewerkt. Waarna kandidaat-leider 'eerlijk helder Henk' Bleker vond dat er vooruit gekeken moet worden, en oud-minister Ernst Hirsch Ballin riposteerde dat CDA'ers elkaar geen spreekverbod opleggen. Dat gaat lekker. Het wachten is op het moment waarop de zogeheten mastodonten, Cees Veerman, Herman Wijffels en de onvermijdelijke Ruud Lubbers, hun zegje gaan doen. Dan is de chaos in 'de partij die tegenstellingen overbrugt' (Klink) compleet.

Publiek debat over interne troebelen is nooit goed in een club. En al helemaal niet als er een maand lang officieel geagendeerde lijsttrekkersdiscussies zijn. Heeft het CDA überhaupt nog richting en regie, nu Maxime Verhagen de voordeur achter zich dichttrekt? Bij de Partij van de Arbeid werkten de leiderschapsdebatten goed. Er was ook inhoudelijk wat te kiezen, tussen de oudlinkse Lutz Jacobi, de bestuurlijke Ronald Plasterk en de onstuimige Diederik Samsom. De partij kreeg weer Schwung.

Onwennig

Het CDA is ook zonder verscheurdheid onwennig met debat. Oud-voorzitter Hans Helgers zei in januari, toen het 'strategisch beraad' rapporteerde over de nieuwe koers: 'Wij zijn nu eenmaal de minst politieke van alle partijen. Het draait bij ons meer om nestgeur en warmte dan om beleidsdoelen.' Het ging altijd om de macht, nooit zo om de richting. Maar als de macht tanend is, en warmte en nestgeur wegvallen, ontstaat er een fors probleem.

Nu staan er avond aan avond zes mensen op het podium, die nauwgezet binnen de grenzen van het partijprogramma blijven. Dat levert tot dusverre even slaapverwekkende als slecht verstaanbare debatten op. Met als onuitgesproken vraag niet alleen waarom het CDA pacteerde met Wilders, maar meteen daarachter - niet minder urgent - waarom de partij op aarde is.

Het rapport van het strategisch beraad moest het antwoord geven op het 'flets geworden profiel' van de partij. Maar omdat op dat moment het kabinet-Rutte nog bestond, was volgens hetzelfde beraad het regeerakkoord 'voluit christen-democratisch'. Dat blijken de meeste vooraanstaande CDA'ers nu niet meer te vinden.

Uitzicht

De vraag wat het uitzicht is voor de partij, is niet van vandaag of gisteren. De halvering in 2010 van 41 naar 21 zetels had zijn voorloper in 1994, toen kandidaat-premier Elco Brinkman werd weggevaagd. Die nederlaag verdween onder de radar door Paars, toen het CDA stilletjes herbronde. Jan Peter Balkenende sloop naar de macht in 2002. Maar volgens de politicologen Kees Aarts en Jacques Thomassen is de trend sinds begin jaren negentig onmiskenbaar: in 2040 zijn de christendemocratische kiezers gewoon op.

Een prominente CDA'er waarschuwde een paar jaar geleden al voor het 'Italiaanse scenario'. Guilio Andreotti, leider van de Democrazia Cristiana (DC), maakte zich begin jaren negentig op voor de regeringsverantwoordelijkheid van de volgende tien jaar. Twee jaar later bestond de hele DC niet meer. De Koude Oorlog was verdwenen, bestaansreden voor de christendemocraten als tegenwicht voor de communisten. En de kiezers gehoorzaamden niet meer, hadden genoeg van het opportunisme, de baantjesjagerij en de corruptie. Ze gingen stemmen naar hun eigen voorkeur - dat resulteerde zoals bekend in een fors aantal jaren Silvio Berlusconi.

In het zuiden is een flink deel van de CDA-kiezers overgelopen naar de VVD, een ander deel naar Wilders. Die hadden terug moeten keren naar de conservatievere, CDU-achtige partij die Verhagen in zijn hoofd had. Die stroming lijkt na het mislukte gedoog-avontuur tamelijk kansloos, ook nu Henk Bleker er een 'brede volkspartij' van maakt. Elders in Nederland heeft het CDA een meer idealistische, linksere klank.

Nieuwe leider

De nieuwe leider zal die twee kanten moeten overbruggen én op een zinvolle manier afscheid nemen van het recente verleden.

Tot nu toe lijkt Sybrand van Haersma Buma de kansrijkste kandidaat. Hij spreekt zelf alweer van 'het nieuwe CDA' en dat geeft in elk geval blijk van een grote wendbaarheid. Hij is breed inzetbaar en is zowel in de onderhandelingen met de PVV als met de huidige FC Lente overeind gebleven. Hij heeft in de achttien maanden van het minderheidskabinet de fractie bijeen gehouden. Maar, zoals Klink al zei, 'kwetsbaar', want: 'Wat er precies nieuw aan hem is, weet ik niet.'

Blekers' formule, 'staan voor wat we deden en doen waarvoor we staan', is even vindingrijk als leeg. Als het doorsnee CDA-lid werkelijk voor nieuw wil gaan, komt plots de 'onbelaste' Mona Keijzer in beeld.

------------

Scheidslijn

Minister Hans Hillen kiest voor de zittende fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma als nieuwe CDA-leider, oud-minister en regeringscriticaster Ernst Hirsch Ballin voor buitenstaander Marcel Wintels. De scheidslijn tussen voor- en tegenstanders van de gedoogcoalitie met de PVV is nog even scherp als op het CDA-congres van 16 oktober 2010.

De toenmalige tegenstanders van samenwerking met de PVV willen nu geen zittende politicus als lijsttrekker. De voorstanders kiezen met fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma voor de zittende macht. Dan is er nog een enkeling - Mirjam Sterk, Kathleen Ferrier - die niet voor zijn beurt wil praten, omdat de keuze aan de leden is.

In de peilingen van Maurice de Hond wordt de tweedeling in het CDA eveneens weerspiegeld. Van de CDA-kiezers zegt eenderde op Mona Keijzer of Marcel Wintels te zullen stemmen, tweederde kiest voor een van de Haagse kandidaten. Onder CDA-raadsleden blijkt Van Haersma Buma het populairst (40 procent), gevolgd door Mona Keijzer (31 procent).

Maartje Bakker

undefined

Meer over