Het d vu van Abu Ghraib

De mishandeling van Iraakse gevangenen door Amerikaanse soldaten verbaast wetenschappers allerminst. De excessen doen denken aan geruchtmakende proeven met gehoorzaamheid en moreel gedrag....

Door Ben van Raaij en Martijn van Calmthout

'Al die beelden van Iraakse gevangenen die met opgehitste honden worden aangevallen, daar sta ik niet echt van te kijken. Zulke excessen kon je bijna voorspellen. Dat hebben talloze psychologische experimenten laten zien.'

Sociaal psycholoog dr. Quinten Raaijmakers van de Universiteit Utrecht heeft de foto's van de misstanden in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak met een gevoel van d vu bekeken. 'Het lijkt een kopie van de experimenten van Philip Zimbardo uit de jaren zeventig, met studenten in de rol van gevangenen en bewakers (zie kader). Dat begon met vernederingen en liep al snel uit op fysiek geweld.'

En ook het laatste nieuws, dat het volgens de reservisten zelf in opdracht van superieuren gebeurde, klinkt bekend. Zo is er het beroemde onderzoek van Stanley Milgram waarbij straffen moesten worden uitgedeeld door het toedienen van elektrische schokken. 'De proefpersonen gingen tot het uiterste, tot de 'dood' erop volgde.' Raaijmakers promoveerde in 1984 met prof. dr. Wim Meeus (ook Utrecht) op vergelijkbaar gehoorzaamheidsonderzoek en ziet in de Iraakse excessen zijn uitkomsten bevestigd.

Bijna iedereen gaat voor de bijl, legt Raaijmakers uit. 'De enige variabele die significant verschil uitmaakt, blijkt het moreel ontwikkelingsniveau van mensen. Dat hangt samen, maar niet direct, met opleidingsniveau. Moreel bewustzijn is keuzes maken. Hoe hoger opgeleid je bent, hoe meer keuzeruimte je hebt', aldus Raaijmakers.

In Milgrams proeven hielden alleen mensen van het hoogste morele niveau de rug recht. Dat betrof streng-religieuze mensen met eerbied voor de fysieke integriteit van het individu, en principi pacifisten.'

Deze uitkomsten lijken universeel. De proeven zijn vaak overgedaan, in AustraliJapan, JordaniEn steeds bleek dat tweederde van de proefpersonen de instructies volledig uitvoert. De moreel principieelste groep houdt daarentegen voor tweederde stand.

Uit de experimenten blijkt ook iets anders: de rol van de groep. 'Onderzoek naar martelsituaties in het Griekenland van na de kolonels wijst uit dat groepsdynamica een grote invloed heeft. Omdat verzet een uitzondering is, bevordert een omringende groep gehoorzaamheid aan bevelen. Mensen willen meedoen en het ook beter doen dan een ander. Dan zie je dat ze elkaar opjutten en verder gaan dan de opdracht.'

In Raaijmakers' eigen onderzoek, dat minder extreem was en dus ook veel hogere percentages gehoorzamers liet zien, zag hij nog een ander groepseffect. 'Als in het experiment een collega zit die zich verzet en opstapt, heeft de meerderheid ineens whet lef zich te verzetten.'

Als je mensen vrij laat, zouden dit soort wandaden aan de orde van de dag zijn, denkt Raaijmakers, die ook verwijst naar studentikoze ontgroeningen. 'Dat het toch meestal binnen de perken blijft, kun je beschouwen als een compliment aan de justiti en militaire apparaten die we hebben ingericht om zulke zaken te voorkomen.'

Waarom is het in Irak dan toch misgegaan? Omdat excessen op diverse manieren in de hand zijn gewerkt, denkt Raaijmakers. Om te beginnen doordat de harde aanpak van gevangenen van hogerhand is gesanctioneerd. 'Mensen voeren onwenselijke bevelen eerder uit als er een duidelijke bevelsstructuur in het spel is. En de boodschap aan de troepen is toch geweest: pak ze maar stevig aan.'

Raaijmakers verwijst naar het feit dat minister Rumsfeld van Defensie een voorbeeld heeft gesteld door zich minachtend uit te laten over de Geneefse Conventies over de behandeling van krijgsgevangenen, en door harde ondervragingstechnieken goed te keuren in het speciale terroristen-detentiekamp in Guantmo Bay.

Een andere factor is de 'demonisering' van de vijand door de regering-Bush. 'De Amerikanen hebben er een oorlog tegen het terrorisme van gemaakt. Dan heb je geen normale vijand meer, maar smeerlappen met de verkeerdeideologie en het verkeerde geloof. En die plaatsen ze ook nog eens buiten de wet. Geen wonder dat de dingen uit de hand lopen. Daarom moet je vooraf extra voorzorgen inbouwen.'

Wie een militaire gevangenis inricht, kan niet volstaan met normale gedragsregels, vindt Raaijmakers. De instructies moeten explicieter zijn dan normaal, personeel moet worden geselecteerd op professionaliteit en getraind op moreel zelfbewustzijn. 'Dat weet men ook: de Milgram-experimenten worden aan militaire academies intensief bestudeerd, in de VS en ook in Nederland.'

Dat is hier niet gebeurd, bleek deze week uit het rapport van de Amerikaanse generaal-majoor Antonio Taguba, die een aantal incidenten onderzocht. Taguba constateerde 'falend leiderschap, van de brigadecommandant af aan, gebrek aan discipline, geen enkele training en geen toezicht'.

Een kwestie van desinteresse, denkt Raaijmakers, niet van beleid. 'Men was op het hoogste niveau niet begaan met het lot van de Irakezen. De politieke wil ontbrak omdat de belangen elders lagen. In een vuile oorlog komt moreel besef bovendien op de laatste plaats.'

Dat de Amerikaanse soldaten de mishandelingen fotografeerden, is misschien schokkend, maar niet uitzonderlijk: ook in de Tweede Wereldoorlog en Vietnam kwam het voor. 'In een proces waarin het legitiem is mensen te vernederen, hoort die camera erbij. Het past in het vernederingsritueel om jezelf te laten afbeelden als een triomfator.'

De daders, benadrukt Raaijmakers, zijn geen onmensen. 'Het zijn gewone mensen zoals u en ik. Ze komen straks thuis en zitten dan met een probleem. De een kan het goedpraten. De ander krijgt vreselijke spijt en wroeging.'

Meer over