Het conclaaf: de verkiezing van de paus

Het conclaaf is de bijeenkomst van kiesgerechtigde Kardinalen voor de verkiezing van een nieuwe Paus. Feitelijk is het de naam voor de vertrekken waarin de besloten bijeenkomst wordt gehouden. Het Latijnse 'cum clave' betekent letterlijk 'met sleutel' en duidt op een afgesloten ruimte...

Internetredactie

Kiesgerechtigd in het conclaaf zijn alle kardinalen die op de dag van het vacant worden van de Heilige Stoel nog niet de leeftijd van 80 jaar hebben bereikt.

Pausverkiezingen duurden in de vroege middeleeuwen soms zeer lang. In 1216 sloten de inwoners van Perugia, de plaats waar de pauskiezers vergaderd waren, de kardinalen voor het eerst op, 'achter slot en grendel' dus, om hen aan te sporen tot een snelle beslissing. Daarmee was het eerste conclaaf in de geschiedenis een feit.

Het conclaaf werd niet meteen de vaste vorm voor een pausverkiezing. Na de dood van paus Clemens IV (1265-1268) liep de pausverkiezing opnieuw uit de hand: na achttien maanden was nog altijd geen opvolger aangewezen. De burgers van de vergaderplaats Viterbo besloten tot ingrijpende maatregelen. Zij vergrendelden het bisschoppelijk paleis, verminderden de levensmiddelenvoorziening en braken het dak van de vergaderzaal af.

Gregorius X (1271-1276) stelde uiteindelijk in 1274 de conclaafvorm voor een pausverkiezing verplicht. Het was zijn bedoeling om met deze maatregel er voor te zorgen dat de 'sedisvacatio', de periode tussen de dood van de paus en de keuze van een nieuwe, zo kort mogelijk zou duren.

Gedurende deze periode is de pauselijke zetel feitelijk onbezet, en voeren de in het College van kardinalen verzamelde pauskiezers gezamenlijk het bewind over de Kerk. Bij een lange sedisvacatio zou het college van kardinalen de macht in de Kerk volledig naar zich toe kunnen trekken, wat voor de regering van paus Gregorius X ook daadwerkelijk gebeurde.

In de middeleeuwen hoefde een conclaaf niet perse in Rome te worden gehouden. In de loop der eeuwen werd het meer en meer gebruik om het conclaaf in het Vaticaan te Rome te houden. Sinds 1878 vindt het steevast plaats in de Sixtijnse kapel.

De deelnemers aan een conclaaf mogen geen enkel contact met de buitenwereld hebben, dat is het principe van het cum clave. Iedere vorm van beïnvloeding van buitenaf moet worden vermeden. Tot aan het conclaaf van 1978 werd de vergaderruimte daarom nog van binnen én van buiten afgesloten en pas weer geopend als er een nieuwe paus was. De kardinalen kregen voor de duur van het conclaaf als slaapruimte een sobere houten cel in één van de ruimtes die aan de vergaderzaal grenzen.

Johannes Paulus II heeft die traditie in zekere zin doorbroken. Bij de huidige pausverkiezing logeren de kardinalen in de luxueus ingerichte Domus Sanctae Marthae, een gerenoveerd gebouw aan de overzijde van de Sint-Pietersbasiliek. De ramen van de Domus zijn verzegeld en geblindeerd.

De locatie van de nieuwe slaapplaats brengt met zich mee, dat de pauskiezers niet meer gedurende het gehele conclaaf echt achter slot en grendel zullen blijven: ’s ochtends en ’s avonds zullen ze heen en weer gaan tussen hun slaapplaats, de Domus, en de Sixtijnse kapel waar de feitelijke pauskeuze nog altijd plaatsvindt. De pauskiezers mogen tijdens hun gang van domus naar kapel door niemand worden benaderd.

Het conclaaf moet, volgens de nu geldende regels, minimaal 15 dagen en maximaal 20 dagen na de dood van de paus beginnen. De officiële reden hiervoor is dat de kardinalen genoeg tijd moeten hebben om Rome te bereiken. Tegenwoordig wordt dit intermezzo met name gebruikt voor de logistieke en politieke organisatie van het conclaaf.

Alle praktische zaken rondom overlijden en conclaaf worden geleid en geregeld door de Camerlengo. Dat is de kardinaal-schatbewaarder, die de tijdelijke goederen en rechten van de Heilige Stoel beheert in de periode tussen het overlijden van de paus en de keuze van een nieuwe paus.

Het conclaaf begint doorgaans op een namiddag. De kardinaal-kiezers lopen op deze openingsdag niet rechtstreeks van de Domus Sanctae Marthae naar de Sixtijnse kapel, maar begeven zich eerst naar de Capella Paolina van het Apostolisch Paleis. Daar wordt het conclaaf met een mis geopend. Vervolgens gaan de kardinalen vanuit de Capella in processie naar de Sixtijnse Kapel, terwijl ze de hymne Veni creator spiritus zingen. In de Sixtijnse kapel wordt die dag een eerste stemronde gehouden.

Er zijn vier stemmingen per dag. Voor een geldige verkiezing van een nieuwe paus is een tweederde meerderheid van de stemmen der aanwezige kardinalen vereist. Als verkiezing na een groot aantal stemrondes uitblijft, kan de minimumnorm voor een geldige verkiezing te verlagen naar een absolute meerderheid van stemmen.

Zodra blijkt dat één kardinaal de vereiste meerderheid heeft, barsten de aanwezigen in applaus uit. De deken van het kardinalencollege (of de eerste onder de kardinalen naar rang en anciënniteit) vraagt de gekozene namens het gehele college of hij aanvaardt. Zodra deze antwoordt met 'accepto' is hij formeel paus. Vervolgens wordt hem gevraagd welke naam hij wil aannemen.

Het signaal waaraan de buitenwereld traditiegetrouw kan aflezen of er een paus is gekozen, is de rook die tijdens het conclaaf twee maal per dag opstijgt uit de smalle schoorsteen van de Sixtijnse kapel. De rook ontstaat door het verbranden van de stembrieven van de opeenvolgende stemrondes, éénmaal in de voormiddag en éénmaal in de namiddag. Zolang er geen nieuwe paus is wordt aan de stembriefjes nat stro of een chemische stof toegevoegd, waardoor de rook zwart wordt. Als de paus gekozen is, worden alleen de briefjes verbrandt, zonder verdere toevoegingen: er stijgt dan normale, witte rook uit de schoorsteen op: voor de buitenwereld het teken dat er een nieuwe paus gekozen is.

De nieuwe paus verschijnt kort nadat de witte rook is opgestegen op het balkon van de Sint-Pietersbasiliek, gekleed in één van de drie witte togen die - in verschillende maten - al klaarlagen in de Sacristie. Zijn begeleider spreekt traditiegetrouw de woorden Habemus Papam, oftewel: ‘We hebben een paus’. De paus geeft daarna voor het eerst de apostolische zegen Urbi et Orbi.

Bron: Katholiek Nederland Encyclopedie

Meer over