Het CDA is geen conservatieve partij

Conservatieven staan argwanend tegenover iedere radicale verandering. Dat geldt niet voor christen-democraten, want zij beschouwen verandering als een teken van vooruitgang....

MET de oprichting van de Edmund Burke Stichting probeert Andreas Kinneging sinds twee jaar het conservatisme een plaats te geven in het Nederlandse politieke landschap. Zijn vrijages met de VVD, ChristenUnie en het CDA liepen op niets uit, behalve dan dat bij laatstgenoemde partij Hans Hillen en Dries van Agt zich ontvankelijk toonden voor de oproep van goed burgerschap en zich aansloten bij de stichting. Kinneging zag kansen en verruilde het lidmaatschap van de VVD voor dat van het CDA.

Het blad Christen Democratische Verkenningen (CDV) heeft een themanummer samengesteld over de relatie tussen de christen-democratie en conservatisme. Ook Hans Wansink is geïnteresseerd en schreef een verrassende column (Forum, 1 juni). Verrassend omdat hij suggereert dat het CDA conservatief is. Daarbij baseert hij zich met name op de bijdragen van de drie genoemde 'Burkianen'. Wie het CDV-nummer helemaal leest komt tot de conclusie dat alle andere contribuanten in mindere of meerdere mate vraagtekens zetten bij een verwantschap tussen christen-democratie en conservatisme.

Sterker, CDA-ideologen Kees Klop en Arie Oostlander bewijzen dat van een goed huwelijk tussen conservatisme en christen-democratische politiek geen sprake kan zijn. Het pleidooi van Kinneging lijkt meer op een poging van een wanhopige jongeman die zijn onbereikbare liefde uitlegt waarom ze toch écht bij elkaar horen.

Waarom wendt Kinneging zich eigenlijk tot het CDA? Het conservatisme van Burke is een reactie op de Verlichting en de Franse revolutie en gaat uit van een pessimistisch mensbeeld. Het zijn tradities en de opgebouwde kennis van generaties die de mens in toom houden. Daarom staan conservatieven argwanend tegen iedere radicale verandering. Hans Hillen verwoordt het conservatieve motto als 'onderzoek en behoud het goede'.

De conclusie dat het CDA conservatief zou (moeten) zijn lijkt Kinneging te baseren op twee constateringen. Het christendom gaat ook uit van een pessimistisch mensbeeld en de AR van Abraham Kuyper was ook een beweging tegen het verlichte denken. Daarmee gaat hij te makkelijk aan een aantal zaken voorbij. Behalve dat het CDA geen christelijke partij is, geeft deze redenering wel erg veel eer aan de anti-revolutionaire stroming.

De christen-democratische ideologie is niet primair ontstaan als reactie op de Verlichting, maar heeft voor een belangrijk deel zijn wortels in de leer van Augustinus en Thomas van Aquino. Inderdaad gaan zij uit van de zondige mens, maar fundamenteel verschillend met de conservatieven is het dynamische wereldbeeld. Hoewel Hillen en Van Agt niet ouderwets genoemd willen worden, geven hun continue vergelijkingen met vroegere jaren toch te denken. Zij willen zaken terugdraaien en verlangen naar de situatie van een aantal decennia geleden. Het christendom accepteert de dialectische leer waarin verandering vanzelfsprekend en een teken van vooruitgang is. Ook christendemocraten willen het goede behouden, maar anders dan de 'statische' conservatieven niet de historische context, maar een normatieve set aan waarden. Kortom, iedere verandering - hoe radicaal ook - wordt positief bejegend en getoetst aan de christen-democratische normen.

In het Europees Parlement blijkt binnen de Europese Volkspartij hoezeer conservatieven en christen-democraten in de praktische politiek van elkaar verschillen. Hét voorbeeld is de Europese integratie. De Britse conservatives wantrouwen iedere vorm van integratie en wachten liever af totdat ze zekerheid hebben over de gevolgen. De christen-democraten bevinden zich daar diametraal tegenover en staan juist aan de wieg van de Europese samenwerking. Het beste bewijs hiervan, hoewel de poging mislukte, waren de federale plannen voor Europa die het christen-democratische duo Lubbers en Van den Broek ten tijde van 'Maastricht' ontvouwde.

Het milieubeleid is een ander thema waaruit blijkt dat conservatisme niet gelijk is te stellen aan christen-democratie. Het is waar dat het CDA in de praktijk haar milieuprincipes wel eens laat ondersneeuwen ten faveure van economische factoren, toch valt niet te ontkennen dat zorg voor het milieu één van de vier pijlers van de christen-democratische ideologie is. Vanuit de conservatieve hoek is op dat terrein weinig te verwachten, onderstreept Hillen nog eens. Mensen zitten niet te wachten op milieuheffingen en omdat de samenleving blijkbaar niet milieubewust wil handelen, mag de overheid hen ook niet dwingen.

Heeft de politiek dan geen eigen verantwoordelijkheid? De redenering wordt zelfs bizar als Hillen en Van Agt de overheid oproepen het burgerfatsoen te stimuleren. Mag de overheid nu ineens wel dwingend optreden?

Maar, wat is de positie van Jan-Peter Balkenende? En, is een centrum-rechts kabinet van CDA, VVD en LPF niet op conservatieve leest geschoeid? Vragen die Wansink terecht stelt, al is het nog te vroeg om die definitief te beantwoorden. Toch is rechts niet hetzelfde als conservatief. Zeker het gedachtegoed van Pim Fortuyn is in menig opzicht radicaal en veranderingsgezind te noemen. Daarnaast maakt de verkiezingsuitslag een andere regeringssamenstelling ongeloofwaardig, zonder dat het CDA daarmee gelijk conservatief geworden is.

Ten slotte Balkenende. Hij was het die vorig jaar voorspelde dat de rechts-links tegenstelling in de Nederlandse politiek zou verdwijnen. Niet om vervangen te worden door de tegenstelling conservatief versus progressief, maar door een stelsel met als anti-polen individualistisch georiënteerde partijen tegenover collectivistisch georiënteerde partijen.

Als dat uitkomt is er toch hoop voor Kinneging en de zijnen. Misschien dat het voor een Nederlandse conservatieve partij tot de mogelijkheden zou behoren in de toekomst samen met het CDA het doorgeschoten individualistisch-liberalisme te bestrijden. Na het lezen van Wansink had hij mijns inziens het beste kunnen concluderen dat er te weinig raakvlakken zijn tussen de christen-democratie en het conservatisme voor een gelukkig huwelijk, maar wellicht voldoende gelijke belangen voor een kortstondige verkering.

Meer over