Het Braziliaanse rijk van de soja dijt uit

De sojavelden rukken op in Latijns Amerika. Allemaal voor de export, de bevolking houdt er vooral problemen met de gezondheid aan over....

Cees Zoon

De ‘Braziliaanse invasie’ is funest, klaagt Alfonso, een handelaar in landbouwwerktuigen in de Paraguayaanse grensstad Ciudad del Este. Want met de Brazilianen komt de soja.

‘Ze kopen steeds meer land voor hun sojaplantages, vooral in de provincie Alto Paraná. En soja is als een bulldozer, het walst alles plat. Alles moet ervoor wijken, de bossen, de andere gewassen, de landerijen voor de koeien. De sojateelt is zo gemechaniseerd dat die geen arbeidsplaatsen oplevert. Maar het is wel een groot gevaar voor de voedselonafhankelijkheid, niet alleen van deze streek, maar van hele landen als Paraguay, Argentinië en, als ze zo doorgaan, misschien zelfs op een dag Brazilië.’

Paraguay is de noordwestelijke provincie van een rijk dat in het hart van Zuid-Amerika ongebreideld landje-pik mag spelen: het koninkrijk van de soja. Brazilië, Argentinië en het oosten van Bolivia hebben zich de laatste jaren ongeremd gestort op het verbouwen van soja omdat die op de wereldmarkt zulke hoge prijzen doet.

Maar met het uitdijen van het rijk beginnen ook de bezwaren ertegen meer gewicht te krijgen, en die zijn niet gering: de nieuwe monocultuur werkt voedselschaarste in de hand, het gebruik van enorme hoeveelheden bestrijdingsmiddelen die alles vernietigen behalve de genetisch gemanipuleerde soja en de ontbossing die ook het Amazonegebied aantast.

In Paraguay, waar de boeren spreken van ‘de plaag van de soja’, stond in 2005 2,5 miljoen hectare vol met soja, een gebied dat bijna de helft is van Nederland. Aan de welvaart van de boeren in het straatarme land draagt het nauwelijks iets bij, want de plantages zijn vooral in bezit van buitenlandse bedrijven en grootgrondbezitters.

De productie van soja, die inmiddels voor 40 procent van de inkomsten van Paraguay zorgt, is volledig voor de export naar Azië en Europa, waar het gebruikt wordt als veevoer. Wat er voor de plaatselijke bevolking overschiet zijn uitgedunde bossen en milieuellende, want het landbouwgif van de sojatelers vernietigt de katoen-, maniok- en tarweplanten van hun buren.

‘Paraguay heeft de laatste vier jaar mooie groeicijfers gehad, maar dat was volledig dankzij de soja’, zegt ex-minister van Financiën Dionisio Borda. ‘Het houdt nu op, want we weten dat we de grens hebben bereikt. Onze groei is gebaseerd op massale ontbossing en die moet stoppen, nu meteen.’

Veel van de Latijns-Amerikaanse soja is genetisch gemodificeerd. In Paraguay is het verbouwen van gengewassen bij wet verboden, maar niettemin staat het halve land ermee vol. De zaden zijn het land binnengesmokkeld, wat in eerste instantie ook gebeurde in Brazilië, na de Verenigde Staten de grootste sojaproducent van de wereld. Daar is inmiddels ruim de helft van de ruim 21 miljoen hectaren soja ‘onnatuurlijk’. In Argentinië is genetisch gemanipuleerde soja wel al lang legaal.

De soja in Latijns-Amerika is bekend als Soja RR, kort voor Roundup Ready: het gewas is resistent tegen het bestrijdingsmiddel glyfosaat dat verkocht wordt onder de merknaam Roundup. Glyfosaat is hetzelfde verdelgingsmiddel waarmee in Colombia de cocavelden worden vernietigd. Ecuador heeft een klacht bij het Internationaal Gerechtshof ingediend omdat de gifwolken vanuit Colombia de grens overdrijven en daar veel gezondheids- en milieuproblemen veroorzaken.

In de sojagebieden regent het soortgelijke klachten, van geïrriteerde ogen tot brandwonden, kanker en misvormde kinderen. De landbouwbedrijven sproeien gemiddeld tien liter per hectare, hetgeen betekent dat alleen al over Argentinië vorig jaar ruim 160 miljoen liter glyfosaat is uitgesproeid.

Soja Roundup Ready is genetisch gemanipuleerd in de laboratoria van de Amerikaanse multinational Monsanto. Het is niet gemodificeerd om hogere opbrengsten per hectare te krijgen of een hogere voedingswaarde, maar om het resistent te maken tegen glyfosaat, dat eveneens wordt gefabriceerd door Monsanto. Landbouwingenieur Lapolla: ‘Het bestrijdingsmiddel veroorzaakt een biologische slachting en desertificatie omdat alles wat groeit en geen soja is, wordt uitgeroeid. Daarna verdwijnen vanzelf vogels, hazen, insecten, slakken, noem maar op.’

In de laatste vier jaar is in Argentinië 1,1 miljoen hectare bos opgeofferd aan de invasie van de genetisch gemanipuleerde soja. In Brazilië, waar de ‘soja-indringers’ dit jaar groeien van 20,5 miljoen naar 21,3 miljoen hectare, is tussen 2004 en 2005 1,2 miljoen hectare aan soja aangeplant in Amazone-gebied. Volgens Greenpeace is in de deelstaat Mato Grosso al een derde van het tropisch regenwoud verdwenen.

Het Wereldnatuurfonds is weinig optimistisch over het afremmen van een van de snelst groeiende bedrijfstakken in Zuid-Amerika. De organisatie verwacht dat de productie de komende twintig jaar nog wel 60 procent kan groeien gezien de stijgende vraag naar veevoer in China en Europa. Daarmee worden nog eens 16 miljoen hectaren aan pampa’s en 6 miljoen hectaren aan tropisch regenwoud bedreigd.

De Amerikaanse landbouwmultinational Cargill, de grootste graanhandelaar in de wereld, levert de gemanipuleerde soja onder meer aan Europese bedrijven die de kippen voor de fastfoodketen McDonalds fokken. Milieuorganisaties proberen die relatie te gebruiken voor bewustwordingscampagnes: ‘Iedere keer als je een McDonalds binnenstapt, ga je in feite een hap Amazonewoud nemen.’

Meer over