Analyse

Het Binnenhof droomt van een sterke krijgsmacht, maar wie trekt de portemonnee?

Nieuwe ronde, nieuwe kansen: verkiezingen bieden uitzicht op nieuw beleid voor slepende kwesties. Welke problemen mogen straks niet ontbreken in het regeerakkoord? En waar liggen de grote politieke verschillen? Vandaag: de achterblijvende defensie-uitgaven.

null Beeld Matteo Bal
Beeld Matteo Bal

Wat is het probleem?

Nederland kampt met een uitgeklede defensieorganisatie die, omdat de internationale omgeving ertoe dwingt, weer opgetuigd moet worden. Althans, dat vinden, enkele uitzonderingen daargelaten, de meeste partijen in de Tweede Kamer. Opeenvolgende ministers van Defensie luidden de noodklok, terwijl ze zelf in kabinetten zaten die het probleem niet bij de horens vatten.

Zo ook demissionair minister Bijleveld (CDA). Ze claimt terecht dat de herstelwerkzaamheden begonnen zijn – en dat het defensiebudget weer is gestegen. Maar tegelijkertijd roept ze van de daken dat Nederland zichzelf niet meer kan verdedigen en dat er vele, vele miljarden bij moeten om zelfs maar een positie terug te veroveren in de Europese middenmoot.

De meeste partijen erkennen dat dit een probleem is, wijzend op de verslechterende internationale omgeving, de toegenomen twijfel over de Amerikaanse veiligheidsparaplu, en de noodzaak voor Europese landen om – al dan niet in samenwerking met de VS – grotere verantwoordelijkheid te nemen voor de veiligheid van hun continent. Deze noodzaak is gerelateerd aan de veiligheidssituatie in aanpalende gebieden waar – getuige oorlogen en vergaande destabilisatie in Oost-Europa, de Kaukasus, het Midden-Oosten, delen van Noord-Afrika, de Hoorn van Afrika en de Sahel – tal van zwarte scenario’s opdoemen. De afgelopen vier jaar, toen president Trump de Amerikaanse bemoeienis met deze crises verminderde (uitgezonderd de Navo-aanwezigheid in Oost-Europa), bleek dat de Europeanen er op nog geen enkele manier klaar voor zijn taken over te nemen.

Nu hebben de militairen er genoeg van. ‘Alle alarmbellen zouden moeten gaan rinkelen’, zei oud-commandant van de landstrijdkrachten Mart de Kruif onlangs tegen EenVandaag, doelend op het Binnenhof, ‘maar dat gebeurt niet.’ Alexander Ribbink, een ondernemer die in februari een al meer dan 61 duizend keer ondertekende petitie begon voor hogere defensie-uitgaven, ergert zich ook aan Bijleveld. Evenals haar voorgangers heeft ze plots de mond vol van wat volgende kabinetten moeten doen. ‘Het gaat er om wat je levert, niet wat je zevert.’

Militairen maken voor een Navo-oefening in Polen hun materiaal schoon.  Beeld Julius Schrank
Militairen maken voor een Navo-oefening in Polen hun materiaal schoon.Beeld Julius Schrank

Hoe is het probleem ontstaan?

Aan het einde van de Koude Oorlog (1991) werd de krijgsmacht verkleind, hervormd en geschikt gemaakt voor nieuwe taken, zoals crisisbeheersing. Defensie werd voor Haagse politici als een gemanipuleerde gokautomaat die onophoudelijk ‘vredesdividend’ bleef uitkeren – tot de Russische annexatie van de Krim in 2014 en het Navo-antwoord daarop tot een voorzichtige koerswijziging leidden. Ook centrumrechtse kabinetten werkten trouwens mee aan de geleidelijke onttakeling van de krijgsmacht – al kunnen ze er op wijzen dat de afbraak in handen van linkse partijen nog vollediger zou zijn geweest.

Wat cijfers. In 1991 gaf Nederland nog 2,6 procent van zijn bruto binnenlands product uit aan defensie. In 1995 doken we onder de 2 procent en sindsdien is Nederland (de zeventiende economie ter wereld) niet weg te slaan uit de bezemwagen van de Navo. De inzetbaarheid van de krijgsmacht is diep aangetast. Een voorbeeld: in de jaren negentig kon Nederland nog vier vredesbewarende operaties van bataljonsgrootte gelijktijdig en voor langere tijd uitvoeren – nu is dat er nog één, met (zeer) beperkt voortzettingsvermogen. Substantiële bijdragen aan internationale coalities zijn, gezien de uitholling van de krijgsmacht op alle onderdelen (inclusief logistiek en personeel), daarmee verleden tijd. De grootste bijdrage levert Nederland aan de versterkte aanwezigheid van de Navo in de Baltische landen: sinds 2017 opereren daar circa 270 militairen in multinationaal verband.

De politieke keuze

Onder Bijleveld is er structureel geld bijgekomen, maar niet genoeg om uit de bezemwagen te komen. Volgens commandant der strijdkrachten luitenant-admiraal Rob Bauer slaat ons land met zijn wanprestatie ‘de bodem weg onder allianties’ en berokkent het zichzelf – ‘terwijl onze levensaders worden bedreigd’ – schade. ‘De vraag is niet of we het kunnen betalen, maar of we het willen.’

. Beeld Volkskrant Infographics
.Beeld Volkskrant Infographics

Het antwoord op de vraag is: in theorie wel, maar in de praktijk niet zo. Steeds meer verkiezingsprogramma’s erkennen dat er een probleem is, maar ook in deze tijd waarin bij Financiën de miljarden bijna uit het raam worden gekieperd, wordt er niet het benodigde geld voor gereserveerd. De enige partij die enigszins in de buurt komt is de VVD, die volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB) in 2025 uitkomt op een met 2,6 miljard gestegen defensiebudget (geld dat deels wordt weggehaald bij ontwikkelingssamenwerking).

Terwijl volgens Bijleveld vier miljard extra per jaar nodig is om het geprojecteerde Europese Navo-gemiddelde in 2024 te bereiken. En dat Europese gemiddelde ligt weer onder de Navo-afspraak om in 2024 2 procent van het bbp uit te geven. D66, dat nota bene pleit voor Europese strategische autonomie en een Europese krijgsmacht, staat in 2025 op een defensiebudget dat per saldo 100 miljoen hoger is dan nu.

‘In de komende periode wordt tenminste het EU-gemiddelde bereikt’, belooft ook het CDA-programma. Niet dus: in 2025 is het budget bij het CDA per saldo 1,1 miljard hoger, ver verwijderd van die ambitie. Op hetzelfde niveau zit ook de SGP, die de Navo-norm van 2 procent wettelijk wil vastleggen. ChristenUnie houdt het bij minder dan de helft daarvan. De PvdA ‘verhoogt’ het budget weliswaar een beetje in zijn programma, maar bij de CPB-doorrekening blijft daar niets van over. GroenLinks droomt van een humanitaire krijgsmacht, maar per saldo gaat er fors geld af. PVV en Denk schaffen de F-35’s weer af en Forum en Volt zeggen wel 2 procent te willen uitgeven, maar niet hoe en wanneer.

Conclusie: Admiraal Bauer heeft zijn antwoord: de retoriek loopt, zoals vaker, danig uit de pas met de realiteit.

Meer over