ANALYSE

Het Berlijnse ‘coronacomplot’ lijkt de Duitse pers koud te laten

Een coronapatiënt wordt beademd op de ic van een ziekenhuis in de Saskische plaats Adorf. Beeld Daniel Rosenthal
Een coronapatiënt wordt beademd op de ic van een ziekenhuis in de Saskische plaats Adorf.Beeld Daniel Rosenthal

Duitse politici zouden wetenschappers voor hun karretje hebben gespannen om harde coronamaatregelen te legitimeren. Dat schreef de krant Die Welt vorige week in een artikel dat koortsachtig werd gedeeld op sociale media, vooral in Nederland. De Duitse media berichten niet over de kwestie. Vanwaar die radiostilte?

Aan de hand van ruim 200 pagina’s mailwisseling uit maart 2020, beschreef Die Welt plannen om een ‘gewenst schokeffect’ onder de bevolking teweeg te brengen. Een samenzwering van politiek en wetenschap, bedoeld om de burgers angst aan te jagen? Het was precies wat sceptici van het coronabeleid overal in Europa vrezen. De publicatie beloofde brandstof voor tumult in de Duitse media.

Maar de ophef kwam niet. Geen talkshowthema’s, geen krantenkoppen. Sterker nog: er waren welgeteld nul landelijke kranten die aandacht aan het onderwerp schonken. Omroepen evenmin. En dat terwijl Die Welt in Duitsland als kwaliteitskrant geldt, een serieuzere oudere broer van boulevardblad Bild, ook uitgegeven door mediamagnaat Springer.

Hoe komt dat? De Volkskrant, die net als een aantal andere Nederlandse media over de zaak berichtte, kreeg inzage in de mailwisseling die begint met een oproep van Markus Kerber. De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken roept op 19 maart 2020 wetenschappers bijeen in opdracht van minister Horst Seehofer (CSU), die het coronabeleid van Angela Merkel en gezondheidsminister Jens Spahn op dat moment te soepel vindt.

‘Geachte professoren’, begint Kerber zijn mail aan een groep wetenschappers wier namen zwart zijn gelakt, met uitzondering van Lothar Wieler, de Duitse Jaap van Dissel, die door de staatssecretaris in een mail wordt omschreven als ‘mijn vriend en buurman’.

Apollo 13

Kerber verwoordt duidelijk wat hij wil: een model waarmee het ministerie snel en gemakkelijk de maatschappelijke en impact van het coronavirus in kaart kan brengen. Hij wil een best- en een worsecasescenario, zodat het ministerie aan de hand daarvan maatregelen van ‘preventieve en repressieve aard’ kan plannen. Het model hoeft niet ‘epidemiologisch perfect’ te zijn. De staatssecretaris heeft haast, de zaak moet in een paar dagen mailen en videobellen gepiept zijn. Hij vergelijkt het project met de lancering van de raket Apollo 13: ‘een heel moeilijke opdracht, maar met een happy end door maximale samenwerking’.

Inderdaad opperen de wetenschappers in de mails strategieën om de bevolking te overtuigen van de ernst van de situatie en adviseert iemand om de boel liever zwaar aan te zetten: ‘Ik zou vanuit het doel argumenteren, namelijk de noodzaak van hoge druk tot handelen, en vanuit het voorzichtigheidsprincipe: liever ernstiger dan te positief.’

Vooral als het gaat over het vaststellen van een sterftepercentage voor het rekenmodel, lijkt er sprake van nattevingerwerk. Het RKI, het Duitse instituut voor Volksgezondheid, denkt dat in een worstcasescenario 0,56 procent van de coronapatiënten zal overlijden. Het economische Leibniz Forschungszentrum Wissenschaft und Gesellschaft komt met een veel hogere schatting, van 1,2 procent, met ruim een miljoen Duitse coronadoden tot gevolg. Dit cijfer heeft de voorkeur van het ministerie, waarna de schattingen zo worden aangepast dat dit aannemelijk is. ‘Ik zou zeggen dat 80 procent sterfte op de ic niet onrealistisch is, misschien kunnen we die 1,2 procent dan tenminste zo verklaren,’ schrijft iemand. Het RKI gaat hier schijnbaar moeiteloos mee akkoord.

Toch ligt de zaak in het algemeen genuanceerder dan Die Welt schrijft. De correspondentie leest hoofdzakelijk als een open uitwisseling tussen beleidsmakers en wetenschappers, over de noodzaak van grootschalig testen naar Aziatisch voorbeeld en over de voor- en nadelen van het sluiten van scholen. Een legitieme discussie, zeker in maart vorig jaar, toen het virus nieuw en onvoorspelbaar was.

Bovendien werd het resultaat, een ‘geheim’ intern document, vorig voorjaar al gelekt naar de Süddeutsche Zeitung en Der Spiegel, die er destijds uitgebreid uit citeerden. Ook toen was er al kritiek op begrippen als ‘gepland schokeffect’.

Hebben de Duitse landelijke media de e-mails gelezen en geconcludeerd dat het allemaal meeviel? Nee, zegt Niko Härting, de advocaat die de e-mails in een lange juridische procedure boven tafel wist te krijgen. Volgens hem is de Zwitserse Neue Zürcher Zeitung het enige Duitstalige medium dat na de publicatie in Die Welt bij hem om de correspondentie heeft gevraagd.

Politieke correctheid

Härting maakt deel uit van een groep advocaten die mensen bijstaat in procedures tegen coronamaatregelen als horecasluiting en lokale avondklokken. Ze hebben meerdere zaken gewonnen. Ze doen het niet omdat ze niet in de ernst van het coronavirus geloven, zegt Härting, maar omdat ze willen dat de bevolking scherp blijft en dat de grondbeginselen van de rechtsstaat niet stilzwijgend worden verkwanseld.

‘Politieke correctheid van de Duitse kranten’ is volgens Härting de voornaamste reden van de mediastilte. Dat Duitse media zich in grote crises onkritisch achter het regeringsbeleid scharen, was in 2017 ook de conclusie van een grootschalig onderzoek naar de houding van landelijke kranten in de vluchtelingencrisis. ‘Ik denk dat ze bang zijn informatie te verspreiden die rechtse complotdenkers in de hand kan werken.’

Meer over