Bellen metOnze chef politiek

Het begin van het einde van Rutte? ‘Deze motie kan ook zijn redding zijn’

De Tweede Kamer strafte in de nacht van donderdag op vrijdag Mark Rutte af met een motie van afkeuring vanwege zijn rol in de Omtzigt-affaire. Ook D66 en CDA, de meest logische toekomstige coalitiepartners voor de VVD, steunden die motie. Dit kan het begin van het einde van Rutte zijn, maar juist ook zijn redding, vertelt Raoul du Pré, chef van onze politieke redactie.

Mark Rutte tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

D66-Leider Sigrid Kaag diende donderdag een motie van afkeuring in tegen Mark Rutte, die door de Kamer werd aangenomen. Maar, net als Wopke Hoekstra van het CDA, steunde ze de zwaardere motie van wantrouwen niet. Houden ze Rutte een hand boven het hoofd?

‘Ik ging lichtelijk verward naar bed en eigenlijk ben ik dat nog steeds. Die motie van afkeuring kun je op verschillende manieren interpreteren. Bekijk je het puur staatsrechtelijk, dan heeft Kaag Rutte laten wegkomen. Als ze de motie van wantrouwen van Geert Wilders had gesteund, dan was Ruttes positie als demissionair premier onmogelijk geworden. En niet alleen dat: dan was het signaal zó sterk geweest dat de Kamer niet met Rutte verder wil, dat ook zijn rol in de formatie van een nieuw kabinet vrijwel onmogelijk was geworden. Dit gebeurde niet en daar maakte Rutte meteen gebruik van. Zo van: dat hebben we gehad, tijd om het land weer te besturen.

‘Maar je kunt het ook anders interpreteren, namelijk dat Kaag en Hoekstra toch het signaal afgeven dat ze niet meer met Rutte in een kabinet willen. Met name Kaag zinspeelde daar nadrukkelijk op toen ze antwoord gaf op de vraag wat zij zou doen na deze motie van afkeuring: ‘Ik zou mijn conclusies trekken.’

Rutte zegt door te willen, ondanks de motie van afkeuring. Is hij niet te zwaar beschadigd geraakt?

‘Het is niet uitgesloten dat hij denkt dat iedereen nu heel opgewonden is, maar dat de boel weer gekalmeerd zal zijn na een paar nachtjes slapen. Er kan bijvoorbeeld ander nieuws voorbijkomen, hij gaat nu weer coronapersonferenties geven. Hij heeft zitten rekenen en hoopt dat Kaag en Hoekstra uiteindelijk inzien dat ze niet zonder hem kunnen.

‘Ik zag hier en daar al suggesties voorbij komen dat Kaag zelf moet gaan proberen een coalitie te vormen, zonder Rutte. Ik raad iedereen die dat zegt aan onze coalitiewijzer even in te vullen. Dat heb ik zelf ook zitten doen. Je hebt zeven of acht partijen nodig.’

Hoe kunnen Kaag en Hoekstra ooit nog op een geloofwaardige manier met Rutte in een nieuw kabinet stappen?

‘Mark Rutte moet ze een uitweg bieden, laten zien dat hij echt transparanter zal zijn en niet na een paar weken doen alsof er weinig aan de hand is. En er mag sowieso niet nog een foutje bij komen. Want dat hier zo’n heisa over is gemaakt, komt omdat het een optelsom is van al die keren dat hij zich dingen niet kon herinneren. Steeds opnieuw niet aanwezig zei te zijn geweest op cruciale momenten. Dat zit onderhand in het collectieve geheugen van Nederland. Voor Sigrid Kaag, die nieuw leiderschap heeft beloofd, is dat een enorme handicap, wil ze met Rutte in zee gaan. Zij wordt met argusogen gevolgd door een groot deel van haar achterban. Veel van haar kiezers zagen op het laatste moment af van een stem op Groenlinks of de PvdA, die de motie van wantrouwen wél steunden.’

Daarover gesproken: alle partijen behalve de coalitiepartijen steunden de motie van wantrouwen. Kunnen zij ooit nog met Rutte om tafel? Of betekent dit dat een kabinet met de huidige coalitie, VVD, D66, CDA en ChristenUnie, onafwendbaar is als hij blijft zitten?

‘Dat is een heel goede vraag. Dit is een extra complicatie en overigens vooral een probleem voor Kaag. Zij wil een zo progressief mogelijk kabinet met GroenLinks en de PvdA in plaats van de ChristenUnie, maar die partijen zullen voorlopig de andere kant op kijken.

‘Ik zeg daarbij bewust ‘voorlopig’. Als onderhandelingen tussen D66 en de ChristenUnie zouden mislukken, bijvoorbeeld over de medisch-ethische kwesties, is het goed mogelijk dat de andere partijen toch weer in beeld komen. Dan gaan overwegingen over het landsbelang toch weer een rol spelen. Maar er zijn zeker een paar opties afgesneden. De VVD zag in de SP bijvoorbeeld ook nog een optie, maar Lilian Marijnissen zat er in het debat zó hard in, dat lijkt me definitief een gepasseerd station.’

Is er toch nog een kans dat Rutte vertrekt als VVD-leider?

‘De bal ligt nu in eerste instantie bij de VVD zelf. Hoe reageert die partij? Toen Lodewijk Asscher nog niet zo lang geleden aftrad als leider van de PvdA vanwege zijn rol in de toeslagenaffaire, kwam dat door onrust in de eigen partij. Afdelingen en partijprominenten begonnen te morren, er kwamen ingezonden brieven, opiniestukken, partijleden die hun zorgen uitspraken op televisie. Zoiets zou in de VVD nu ook kunnen gebeuren. Maar die partij is al tien jaar de machine van Mark Rutte. Bijna iedereen van de huidige generatie VVD’ers, de Kamerleden en de ministers, zit voor een belangrijk deel op zijn of haar plek dankzij Rutte.

‘Er is in die partij al heel lang geen volwassen intern debat meer. Ik heb ook nu nog geen VVD’er gezien die zegt: zo langzamerhand begint Rutte een blok aan het been te worden. Maar als CDA en D66 dit hoog blijven opspelen, en laten blijken dat ze niet met Rutte willen onderhandelen, dan zou de druk natuurlijk zo hoog kunnen worden dat de VVD zich gaat afvragen of het in het landsbelang is om oneindig vast te houden aan een leider die geen coalitie kan vormen.’

Podcast
Is er een kabinet zonder Rutte mogelijk? En durft iemand binnen de VVD hem te vertellen dat hij beter kan opstappen? En Sigrid Kaag was pislink, is het geloofwaardig als ze opnieuw naast Rutte gaat zitten? Luister de politieke podcast van de Volkskrant met columnist Sheila Sitalsing, verslaggever Ariejan Korteweg, hoofdredacteur Pieter Klok en presentator Gijs Groenteman.

Meer over