HET BEATRIX-SYNDROOM

Eigenlijk moet Guusje ter Horst nog wennen aan haar baan als burgemeester van Nijmegen. In Amsterdam voelde ze zich als wethouder bespioneerd door politici en de media....

Jan Hoedeman

'Bij mijn vertrek uit Amsterdam had ik het gevoel van verwachting datmensen hebben als ze emigreren. Ik nam mijn poezen mee, liet iedereenachter en begon een nieuw leven. Het was ingrijpender dan ik dacht.Misschien moet je niet iets nieuws beginnen op je negenenveertigste.

'Als ik ergens opduik, ben ik de burgemeester. In zo'n andere stad zit niemand op je te wachten en leeft iedereen in zijn eigen wereldje. Je weetook nooit waarom mensen aardig tegen je doen. Het is niet makkelijk om danvrienden te maken, dat hoor ik van meer ambtgenoten.

'Het is een eenzaam beroep. Ik wist dat niet. Als wethouder ben je metzijn zessen of zevenen, maar als eerste burger hoor je eigenlijk nergensbij. Het is echt een rare baan. Iedereen roept dat het zo leuk en bijzonderis, maar je hebt formeel weinig te zeggen. Het is ook curieus dat er meteen vergrootglas naar je wordt gekeken.

'Je moet proberen normaal te blijven. De paradox is dat áls je normaaldoet, de mensen zeggen: wat doet de burgemeester toch vreemd! Als ik ingewone kleren op mijn rode schoentjes door de stad loop, wordt dat vreemdgevonden. Alles wat je doet, is onderwerp van discussie of roddel.

'Het is een baan waarbij je altijd in de plooi moet blijven. Maar juistdaarom gaan burgemeesters gekke dingen doen. Zelf doe ik er ook aan mee.Onlangs hoorde ik op de radio dat de burgemeesters van Lelystad en Almerezichzelf op internet gaan verhuren. Belgische burgemeesters doen mee aanTer Land, Ter Zee en In de lucht. Ik heb ooit mijn hakjes uitgeschopt omin een hijskraan te klimmen. Ik ben eens van een toren abgeseild.Burgemeesters willen toch door dat cordon breken. En dan doe je iets dwaas.Deze baan roept dat op. De remedie tegen die gekte is dat je deburgemeester meer verantwoordelijkheid geeft en meer verantwoording laatafleggen. Ik ben voor de gekozen burgemeester.'

Guusje ter Horst (53) verlaat het gebouw De Vereeniging, waar ze meteen gezelschap Nijmegenaren bijeen was. Er wordt over en weer gedag gezegd.Hoewel het geen loodzware bijeenkomst was, staat een zekere ernst op haargezicht geschreven. Carnaval is nog ver weg. Ze torst het serieuze ambtzichtbaar met zich mee. Ze wordt dan de functie: het koninginBeatrix-syndroom. 'Dat is zo, dat herken ik,' zegt de eerste burger vanNijmegen.

Maar als ze plaatsneemt op de achterbank van de dienstauto, verdwijntna enkele minuten bijna onopgemerkt het harnas van het burgemeesterschap.Ineens is ze gewoon Guusje ter Horst.

Praat u met collega's over dat wonderlijke vak?

'Daar wordt onbegrijpelijk weinig over gesproken. Terwijl ze allemaalmet dit soort vragen zitten. Sinds kort is er de mogelijkheid dat wegebruik maken van een enorm interessant project, Intervisie. Daar heb ikmeteen op ingetekend. Zes burgemeesters die onder begeleiding van eenexterne deskundige praten over hoe het gaat, aan de hand van een casus. Datgaat er keihard aan toe. Ik heb het een aantal collega's aanbevolen, maarze kijken me vaak aan met een blik van: dat doe ik van mijn leven niet!'

Welke casus hebt u daar naar voren gebracht?

'Er komt iemand bij me langs en die stelt me een vraag die hij helemaalniet mag stellen. Hij wilde een bedrag van vijftienduizend euro. Dat wordtdan tot op het bot ontleed. Hoe zouden de anderen het hebben opgelost.'

Wat deed u verkeerd?

'Mijn reactie was: wat denkt u nou eigenlijk? Dat ik een zak met geldbeheer en kan uitdelen? Daar had ik vriendelijker op moeten reageren,vonden de anderen. Dat is waarschijnlijk ook zo.'

Hoe beschrijft u uw bestuurlijke stijl?

'Jeetje, dat is moeilijk. Laat ik iets positiefs over mezelf zeggen.Mensen die vinden dat ik te hard ben, zien in ieder geval dat ik altijdvoor de inhoud ga. Hoewel ik wat milder word, ben ik nog steeds recht voorzijn raap. Soms merk ik dat mensen schrikken van wat ik zeg. Dan krijgenze een kleur en denk ik: o god, iets verkeerd gezegd. Dat probeer ik dante herstellen.

'Ik heb geen gelijkmatige natuur. En ik ben gevoelig voor sfeer. Vaakzit ik goed in mijn vel en is het gezellig. Maar soms schuurt er iets endan beïnvloed ik een college- of raadsvergadering. Als burgemeester voelik me meer verantwoordelijk voor het scheppen van een prettig klimaat ineen gezelschap, dan als wethouder. Ik probeer het toch ontspannen tehouden. Maar we moeten wel besluiten nemen. En dan kan het er soms evenstevig aan toe gaan.'

Wat voor bestuurlijke bagage bracht u mee vanuit Amsterdam?

'Alles wat een bestuurder kan meemaken, heb ik meegemaakt. Dat vormt je.Ik kon me door de druk van de politiek en de media niets permitteren. Ikwas altijd enorm alert. Gespitst zijn is goed, maar te alert zijn, is weerniet goed. In het begin van mijn burgemeesterschap voorzag ik dingen, diein Nijmegen niet gebeuren. Dan dacht ik: pfff, morgen staat er zo'n stukin de krant. En dat verscheen dan niet. Van mezelf heb ik de neiging sterkde controle te willen hebben. In Amsterdam is dat tijdens mijnwethouderschap verhevigd. Omdat die houding me zo past, heeft het me inNijmegen moeite gekost dat weer af te leren.'

Wilde u vroeger thuis de baas zijn en bent u daarom burgemeestergeworden?

'Ik heb nooit de baas willen spelen. Mij is wel eens geadviseerdadvocaat te worden, omdat ik graag ergens voor wil vechten. Mijn defect isdat ik aardiger, warmer en meer begripvol moet overkomen. Mijngemeentesecretaris heeft me geadviseerd: zet op je computerscherm alsbackground het woord empathie.'

Is dat geen onzin?

'Nee. Ik zie mensen die met weinig moeite kunnen uitstralen dat zebelangstellend zijn, maar die het intussen niet zijn. Ik denk dat ik veelechter ben. Ik ben best empathisch, als het me uitkomt en interesseert. Quaauthenticiteit scoor ik hoog, maar de keerzijde is dat ze me niet aardigvinden. Tsja. Ik ben liever een burgemeester die bestuurlijk goed is eniets voor elkaar krijgt, dan dat ik altijd sta te grijnzen op een receptie,terwijl ik aan andere dingen denk.'

Nog even over de gekte van uw vak. Valt de burgemeester van Zaanstad dieverliefd werd op zijn gemeentesecretaris daar ook onder?

'Nee. Maar het is wel een baan voor junks. Wethouder in Amsterdam,burgemeester in Nijmegen in iets mindere mate. Het verhoogt jeadrenalinegehalte. Je raakt verslaafd aan junkfood, drop, roken en drank.Ook aan het werk zelf en de spanning daaromheen. Sommige mensen kunnen daarniet tegen. Ik wil niet zeggen dat het in Zaanstad speelde, iedereen kanwel eens verliefd worden, maar het heeft desastreuze gevolgen gehad. Zehebben allebei verloren.'

Verdrukt uw ratio dergelijke ontluikende gevoelens?

'Zeker als burgemeester hoor je het goede voorbeeld te geven en je verrete houden van relaties met je eigen personeel. Politici vind ik een ietsandere dimensie, maar je moet in ieder geval met je handen van je eigenmensen afblijven. Zou het mij niet kunnen gebeuren? Natuurlijk kan dat.Maar ik hoop niet dat het zo'n gebrekkig happy end heeft.'

Erotiseert politieke macht?

'Wel van vrouwen naar mannen, maar niet andersom. Wat ik om me heen zie,is dat mannen het alleen maar lastig vinden als vrouwen een zekere positiehebben. Ik heb dat ook meegemaakt. Een politieke omgeving erotiseert wel.Late hours, spanning. Ik ben daar geen onderdeel meer van, maar ik kan meer wel iets bij voorstellen.'

De Amsterdamse wethouder Hannah Belliot zei laatst op AT5: 'Ik heb ergeen tijd voor, een man, het is gedoemd te mislukken'.

'Het is niet gedoemd te mislukken. Ik heb een vriend en dat gaat goed.Het prettige van een drukke partner is dat je kunt zeggen: we zien elkaardoordeweeks niet. Ik zie hem alleen in het weekeinde. Dan maak je tijd voorelkaar.

'Maar het kan voor iemand wel moeilijk zijn. Als je zelf een positiehebt en je moet in het kielzog van een ander meelopen, dan is dat nietmakkelijk. Het is dus niet alleen een kwestie van tijd. Het probleem zithem in andersoortige dingen. Dat je partner niet wordt aangesproken hoe hetmet Guusje gaat, maar hoe het met de burgemeester gaat. Donder op.'

Wat hebt u van uw ouders meegekregen?

'Een soort verwaterde trots van mijn moeder. Een vrouw uit de beterekringen, zo leek het. Dat contrasteerde met het leven dat ze leidde,namelijk keihard werken voor een hongerloontje. Letten op de vormen, eenbeetje afstandelijk blijven. En ik kan me ergeren aan onzekerheid enbescheidenheid. Kom op, denk ik dan. Dat heb ik van mijn moeder. Haar doodheeft een grote impact op mij gehad. Ze was gewoon op en stierf na tweejaar in een verzorgingshuis. Uiteindelijk door morfine.

'Van mijn vader heb ik misschien hoogstens de neiging snel van partnerte wisselen. Maar ík was in ieder geval niet zo stom steeds te trouwen enkinderen te krijgen. Daar richt je toch veel schade mee aan. In mijnvroegste jeugd zijn we op stel en sprong naar Suriname verhuisd, terwijlwe net een stuk grond in Diepenveen hadden gekocht. De stenen lagen al opde bouwgrond en hij wilde weg. Na een jaar keerden mijn moeder en dekinderen weer terug naar Nederland.'

Wat betekent de scheiding van uw ouders voor de manier waarop u zelfrelaties aangaat?

'Twee dingen. Ik heb nooit een voorbeeld gehad hoe twee mensen in eenrelatie tot compromissen komen. Die leerschool heb ik gemist. Ik had maaréén ouder, en die had het voor het zeggen. Maar je moet het later tochaltijd met mensen eens worden.

'Het andere is dat ik van mijn moeder de boodschap mee kreeg dat deandere sekse niet deugde. Niet alleen mijn vader, maar álle mannen deugdenniet. Daar heb ik me wel aan ontworsteld.'

Schetst u eens de anatomie van een relatie.

'Het heeft veel met spanning te maken. Als je er een grafiekje vanmaakt, zie je hoge spanning in het begin, en dan zakt het af. Op den duuris er niets meer aan. Dat was mijn beeld van relaties. Ik was ook altijderg voor driejaarscontracten. Eventueel met de mogelijkheid vanverlenging.'

Krijgt u er de zenuwen van als een relatie lang duurt?

'Nou dat heb ik wel gehad. Tegenwoordig ben ik daar wat milder in.Ik ben pas getrouwd toen ik 43 was. Ik was ervan overtuigd dat het vooreeuwig was. Anders zou ik het niet hebben gedaan.'

U heeft geen kinderen?

'Ik vond het heel erg dat het niet lukte. Ik ben er op mijn 44stemaanden mee bezig geweest, ook met ivf, maar het mocht niet zo zijn. Ik hebdaarna besloten dat ik het verder niet meer zou proberen. Het is wel lastigdat je een hele fase in je leven overslaat. Terwijl toch ergens in diegenen zit dat je kinderen krijgt.'

Was dat met de grote liefde?

'Ik heb meerdere grote liefdes gehad, maar ik ben maar één maalgetrouwd. Die ene keer was ook wel mooi. Volgens mij kom je in je levenmeerdere mensen tegen met wie je gelukkig kunt zijn. Dat geluk was mijook beschoren.'

Hoeveel liefdes hebt u gehad?

'Wat is een liefde?'

De one night stands tellen we niet mee.

'Dat scheelt weer. Ik heb het getal niet paraat, maar zeker niet meerdan tien.'

Hebt u nog idealen?

'In politieke zin is mijn drive het onrecht in de wereld dat voorkomenen bestreden moet worden. En de sterkste schouders moeten de zwaarstelasten dragen. Ik kan echt kwaad worden om onrechtvaardigheid. Die emotieheb je nodig om de politiek in te gaan. Anders kun je dit niet.

'Vroeger vond ik dat het bij mij thuis oneerlijk was verdeeld. Ik zaggezinnen, waar moeder gezellig de kindertjes opvoedt en opvangt. Maar mijnmoeder was altijd weg, ook in het weekeinde hadden we geen sociaal leven.En ook nog eens werken voor een karig loon.'

Wat zo is, dat moet gezegd worden. Vond u dat ook al voor 2002?

'Ik ben daar niet in veranderd. Maar dat jaartal en de bijbehorendeverkiezingen heeft in bestuurlijke kring gigantisch veel aangericht. Nietalleen positieve dingen. Politici zijn angstiger en onnatuurlijkergeworden. Veel zijn er zich gaan gedragen op manieren waarvan ze denken dathet goed is, dat ze er stemmen mee trekken, maar het past ze niet.

'Neem dat referendum over de Europese Grondwet. Tot in mijn partijriepen ze daarover dat het een feest voor de democratie was. Dat is zogekunsteld. Iedereen prikt daar doorheen. Het was gewoon balen.'

Tijdens Kerst 2002 schreef u in een column: een jaar geleden hadiedereen nog respect voor elkaar.

'Je kunt zeggen dat het goed is dat mensen uiting geven aan hun onvrede.Ik denk ook wel eens: het is niet goed dat dit soort dingen naar buitenkomt. Want we kunnen er niets mee, het infecteert de samenleving. Het ideedat je alles moet kunnen zeggen, daar worden mensen ontzettend ongelukkigvan.

'Nijmegen is een heel prettige stad om te leven. Als je ziet hoe ze hierin het verkeer met elkaar omgaan, in vergelijking met andere steden. Deverwensingen die ze elkaar daar naar het hoofd slingeren. Het doet medenken aan experimenten met ratten, tijdens mijn studie psychologie. Teveel ratten in kooitjes worden agressief, eten elkaar op. Dat zit in onsallemaal en wordt aangewakkerd als je alles maar tegen elkaar zegt. Dankomt die agressie omhoog.'

Is daar iets aan te doen?

'Mensen zijn veel individualistischer geworden, ze zijn alleen maar metzichzelf bezig. Dat is echt het belangrijkste. Ik vind dat de overheid eenrol heeft in het scheppen van sociale verbanden. Wij doen dat in Nijmegenop een aardige manier. We hebben hier het Jaar van de Ontmoeting gehad.Daarin stimuleren we mensen weer verbindingen met elkaar aan te gaan. Zodatze mét elkaar, en niet langs elkaar leven. Toen ik burgemeester werd, vielmij op dat veel mensen wel heel makkelijk oordelen over anderebevolkingsgroepen, maar niet op een open manier tegen elkaar durven tezeggen wat ze vinden. Omdat ze zich al dan niet terecht geïntimideerdvoelen. Dat vind ik behoorlijk dramatisch. Ik heb ook nooit gelachen om hetnormen- en waarden-offensief van Jan Peter Balkenende. Hij verdientdaarvoor steun.'

Wat kan de overheid verder doen ter vergroting van de leefbaarheid?

'De bemoeienis van de overheid in de persoonlijke levenssfeer zou veelverder moeten gaan dan nu het geval is. Ik heb nooit begrepen waarom wijals overheid pas actief tot handelen overgaan als er werkelijk niets meerte redden valt. Bijvoorbeeld bij mensen die verslaafd zijn aan drugs en nadertig jaar verslaving totaal in de goot liggen. Waarom pakken we mensenniet op die een week verslaafd zijn?

'Ik vind dat we veel eerder moeten ingrijpen. Maar het eerbiedigen vande persoonlijke levenssfeer verzet zich daartegen. Het particuliere belangvan de eigen vrijheid dat veel leed veroorzaakt en miljarden euro's perjaar kost, wordt zwaarder gewogen dan het algemeen belang. Mensen mogenniet gedwongen worden behandeld. Maar als ze pillen hebben geslikt, gaanze helemaal door het lint. Dan kunnen ze een gevaar zijn voor anderen,omdat ze niet gedwongen mogen worden behandeld met medicijnen.'

Is het geen beter criterium verslaafden gedwongen te laten afkicken alsze met justitie in aanraking komen?

'Justitie ziet mensen die een delict plegen, maar de zorg ziet degenendie verslaafd zijn. Ik wil niet zeggen dat de zorg geen bijdrage levert aanhet oplossen van een maatschappelijk probleem. Maar de zorg is nogalcliëntgericht. Als de cliënt zegt: ik wil behandeld worden, dan zegt dezorg: welkom.

'Ik vind dat politie, justitie, gemeenten en de zorg een beleid moetenontwikkelen om keihard in te grijpen bij mensen die aan het begin staan vaneen uitzichtloos verslaafd leven met een mogelijke criminele carrière. Erwordt nu niet ingegrepen, en dat kan niet.'

Is dat tolerantie of onverschilligheid?

'Het is begonnen als tolerantie. In de jaren zeventig was het idee:iedereen moet kunnen doen wat hij wil. Die tolerantie is een zo groot goedgeworden, dat men niet meer ziet dat ingrijpen noodzakelijk is. Tegen dat grote goed durft men niet meer in te gaan. Dan verwordt het totonverschilligheid.'

Wat beschouwt u als de risico's voor de landelijke PvdA?

'De PvdA dreigt niet serieus na te denken over andere dan de geijktecoalities, zoals CDA en PvdA. In GroenLinks willen ze soms enthousiastworden over een kabinet van PvdA, SP en GroenLinks, maar niet in de PvdA.Het voordeel zou zijn dat je dan ook een duidelijke koers vaart.

'Mijn favoriete coalitie is er een met de PvdA in het midden, de SP oplinks en de VVD rechts. Het zijn alledrie partijen die een zekerepragmatiek niet kan worden ontzegd. De wens om problemen op te lossen, zouwel eens sterker kunnen zijn dan de ideologie. Het aardige is dat er ookeen rechtse partij bij zit, zodat je beter vertegenwoordigt hoe er in Nederland wordt gedacht. We doen hier veel positieve ervaringen op met deSP als collegepartij. Jan Marijnissen is hier tijdens zijn Tour doorNederland geweest. Ik zou tegen Wouter Bos willen zeggen: denk daar tocheens over na.'

Waar staat u nu als het om uw loopbaan gaat?

'Op een tweesprong. Ik kom nu aan een keuze toe. Wil ik nog een keereen fulltimebaan hebben, of ga ik het wat rustiger aan doen. Ik vind hetvreselijk om op mijn 53ste al dit soort dingen te zeggen. Een boekhandellijkt me leuk. Maar mensen die me kennen zeggen dat die boekhandel eenmetafoor is voor rust. Ze verwachten dat ik er weer snel toe wil doen. Maarik denk nu dat het een verademing zal zijn niet meer in de belangstellingte staan.'

Maar als Wouter Bos belt voor een post, net zoals in de kabinetsformatievan 2003?

'We hebben toen oriënterend gesproken. Het is er door de loop van degeschiedenis niet van gekomen. Ik houd van het openbaar bestuur. In mijnogen is het ministerschap een heel mooie baan. Een staatssecretariaat vindik iets voor dertigers. Als minister kun je werkelijk verschil maken. Alshet langskomt, moet je heel goede redenen hebben om nee te zeggen. Wat mijbetreft is het ja, tenzij. Mijn privé-situatie zal daar een belangrijkerol bij spelen. Binnenlandse Zaken kan ik me voorstellen, Verkeer enWaterstaat ook, hoewel daar altijd een vrouw zit. Ik vind eigenlijk alleswel leuk.'

Hoe wilt u herinnerd worden als burgemeester van Nijmegen?

'Als een burgemeester die geïnteresseerd was in hoe mensen met elkaarleven en omgaan. Ik ga binnenkort weer verhuizen. Nu naar Dukenburg, eenjaren zeventig-wijk, die heel anders is dan de nieuwbouwwijk waar ik nuwoon. Dan leer ik de Nijmegenaren nog beter kennen.'

Meer over