Herinnerings ruimte

In Soho is spontaan een tentoonstelling ingericht van foto's die werden gemaakt na de aanslag in New York. Foto's van professionals, buurtgenoten of voorbijgangers: ze hangen dwars door elkaar heen aan knijpertjes....

Kom hier', zegt een meisje in haar gsm. Haar stem klinkt rustig maar dwingend. 'Je moet dit zien.' En ze heeft gelijk. De noodzaak van 'Here is New York', een tentoonstelling van duizenden foto's die te maken hebben met 11 september, is onweerlegbaar.

Vorige maand bedacht Gilles Peress, fotograaf van The New Yorker, het concept. Michael Shulan stelde twee lege galerieruimtes in Soho beschikbaar, een paar honderd meter van Ground Zero. De kunstacademie levert studenten om te scannen en te printen. En alle andere New Yorkers zijn uitgenodigd om hun foto's in te leveren. Van iedereen wordt er ten minste één opgehangen. De tentoonstelling noemt zichzelf a democracy of photographs.

Te midden van de chique galeries en modezaken, waar de schaarse bezoekers in stilte hun keuze overwegen, staan deze twee kleine zaaltjes de hele dag bomvol. Pratende, starende, zuchtende, voorovergebogen, soms huilende mensen kijken naar beelden zoals ze die zelf ook gemaakt hebben. De foto's zijn allemaal in hetzelfde formaat geprint en met knijpertjes aan een soort waslijnen langs de muren en aan het plafond gehangen. Ze zijn te koop: elke foto, of hij nu door een Magnum-fotograaf gemaakt is of door de buurvrouw, kost 25 dollar. De opbrengst gaat naar het Children's Aid Society WTC Relief Fund. Aan de vraag, ook via de website, is door de studenten nauwelijks te voldoen. Ze lopen nu al weken achter. En elke dag komen stadsbewoners nieuwe foto's brengen, misschien zijn de eerste van Queens al binnen.

Is het niet te vroeg om de ramp tot kunst te verheffen? Het mooie van de tentoonstelling is juist dat ze dat niet doet. Er is geen hiërarchie aangebracht tussen fotojournalistiek, kunstfotografie en de geschokte snapshots van mensen die toevallig een camera bij zich hadden. De meeste foto's zijn gemaakt op de eerste dag, toen media en collectief bewustzijn nog niet waren begonnen de beelden een volgorde en een betekenis te geven. Ze hangen willekeurig door elkaar. Wandelend langs de muren van 'Here is New York' tuimel je van de ene sensatie in de andere: de panische afwisseling van ongeloof, woede, ontreddering, angst, moed en vertedering is in één klap terug.

In die eerste uren stond alles op zijn kop. Geen enkele gewoonte werkte meer. De foto's laten het zien. Miljonairs dwalen in gescheurde kleren over straat. Machteloze toekijkers zien met afgrijzen de torens ineenstorten en kunnen niet wegzappen. Met wit stof overdekte zakenmannen zien eruit als standbeelden, bevroren op het moment van hun vlucht. Iemand heeft een laatste foto gemaakt van zijn slaapkamer, nu met gruis bedekt. De rijkdom is onbruikbaar geworden. Te midden van de orkaan van de afbraak hangt er op sommige straathoeken een toverachtige stilte.

Vakantiefoto's van blakende jonge mensen zijn als een wanhoopskreet aan lantaarnpalen en bushaltes geplakt. Politiemannen worden uitgeputte, vroegoude jongetjes in een uniform. De bastions van de financiële wereld barsten open. Midden op straat staat een bestofte man stil om een stuk papier te lezen dat uit de verdwenen torens naar beneden is gedwarreld. 'No standing at any time', zegt het verkeersbordje op de stoep naast hem.

In een stad waar iets pas bestaat als het in beeld is beginnen mensen eindelijk te geloven dat het onwaarschijnlijke werkelijk is gebeurd nu ze naar de foto's kunnen komen kijken die ze er zelf van gemaakt hebben. 'Here is New York' is een herinneringsruimte buiten de sfeer van godsdienst of vaderlandsliefde. En daar is behoefte aan, blijkt uit de stroom van bezoekers. Het is er de hele dag vol. Maar die drukte is geen probleem. Dwars tussen de anderen door maakt iedereen zijn eigen wandeling langs de foto's. Te midden van de dicht opeengepakte lichamen, die proberen vooruit te komen zonder elkaar aan te raken, zijn de mensen alleen met hun eigen verhaal. En dat is, na twee maanden van overhoop gegooide gewoontes, een geruststellend en ouderwets New Yorkse aanblik.

Meer over