Held op sandalen

Karl Birkenstock is fabrikant van de gelijknamige edelsandaal uit het Duitse Westerwald. Zo vreedzaam als het imago van de 'Jezus-slipper', zo bikkelhard is het gevecht van zijn schepper tegen het zijns inziens veel te moderne personeel....

BOVEN de bedrijfspoort hangt een metershoog bord, waarop twee paar tenen zijn getekend. Dankzij enkele zwierige zwarte streepjes suggereert de tekening een tevreden stel voeten. 'Happy' staat er boven, tevens de naam van een nieuwe vennootschap die onlangs in het leven is geroepen door Karl Birkenstock, fabrikant van de gelijknamige en wereldberoemde edelsandaal uit het Duitse Westerwald.

Achter de bedrijfspoort zijn de verhoudingen verre van happy. Deze maand maakte Karl Birkenstock bekend dat zijn produktiebedrijf, Birko Schuhtechnik GmbH, wordt geliquideerd. De 150 personeelsleden zijn ontslagen. Van de in totaal 1700 werknemers waren alleen zij niet bereid een schriftelijke verklaring te ondertekenen, waarin zij afstand nemen van de vakbond en beloven nooit meer te zullen zeuren over een ondernemingsraad.

De overgrote meerderheid die wel ondertekende, is in dienst genomen door de bv's Happy, Fussbett, Betula en Albero. Op de deuren van deze bedrijven heeft Karls zoon Christian grote plakkaten gehangen, waarin medewerkers van Birko Schuhtechnik de toegang ten strengste wordt verboden. Ook de parkeerplaatsen zijn Sperrgebiet voor het Birko-personeel.

Het is voorlopig de laatste slag in een meedogenloze guerrilla tussen de familie Birkenstock en haar personeel. Zo vreedzaam als het imago van 'de Birkenstock' mag zijn ('Jezus-slipper' werd de rustieke gemaksschoen vroeger wel genoemd), zo bikkelhard is het gevecht van zijn schepper tegen het zijns inziens veel te moderne personeel. De 150 opstandige werknemers, onder wie tachtig vrouwen, zijn actieve leden van de vakbond Hout en Kunststoffen (GHK). Samen met de elf man sterke ondernemingsraad zijn zij thans geïsoleerd en ondergebracht in het sterfhuis Birko Schuhtechnik.

En daar horen ze ook, schrijft Karl Birkenstock. 'Met lieden die bedrijfscollega's neerbuigend behandelen en beledigen, willen fatsoenlijke mensen niets te maken hebben. U wordt geheel terecht als melaatsen behandeld en veracht. En dat is ook het minste wat hier op zijn plaats is. U hebt zich met uw oncorrecte, afstotende gedrag buiten de samenleving geplaatst. Ook voor de firma bent u onhoudbaar geworden, onbetaalbaar, en er zal niemand zijn die ooit nog uw werkgever of chef zal willen zijn.'

GHK-districtsbestuurder Wolfgang Conrad spreekt over een drama, 'uitsluitend het gevolg van het feit dat een ondernemer helemaal is doorgedraaid'. Met de resultaten van het bedrijf heeft de sluiting volgens hem niets te maken. Birkenstock en zijn beide zoons Christian en Alex willen alleen heersen, en zijn in Duitsland waarschijnlijk de laatste ondernemers die alle wettelijke voorschiften inzake personeelsinspraak aan hun laars lappen. Karl Birkenstock ('de laatste patriarch') moet zich daarvoor binnenkort verantwoorden voor de rechtbank in Koblenz.

Het hoofdkantoor van Birkenstock bevindt zich in Bad Honnef, zo'n twintig kilometer onder Bonn. Nog eens vijftien kilometer Rijnopwaarts, in het stadje St. Katharinen op de zogenoemde Linzer Höhe, staat de voornaamste fabriek en de hal met 'melaatse' personeelsleden. Birkenstock produceert inmiddels tegen extreem lage lonen ook in het Oostduitse Saksen. Volgens betrouwbare schattingen bedraagt de jaarlijkse omzet circa een miljard mark, hetgeen iets zegt over het succes van 'de lelijkste schoen ter wereld'.

In een van de zeldzame keren dat Karl Birkenstock de pers te woord stond (het Handelsblatt in 1993), somde de sandalenkoning moeiteloos een aantal prominente afnemers van zijn produkt op: 'Boris Becker, Steffi Graf, Madonna, Bill Clinton, Helmut Kohl, generaal Norman Schwarzkopf.' Zelfs Clint Eastwood zou thuis zijn stoere westernlaarzen verruilen voor die rare Duitse muilen, die nog steeds worden gemaakt volgens het principe: vrijheid voor de tenen, alsmede de overtuiging dat een schoen niet de mode maar de natuur dient te volgen.

Dat was in 1774 al zo, toen Johann Adam Birkenstock de eerste orthopedische schoen ontwikkelde. Pas zijn achter-achterkleinzoon Karl (nu 59) maakte van Birkenstock een wereldconcern met de sandaal, die hij in 1954 ontwikkelde op basis van 'een voetstap in het zand'. Het bijzondere aan 'de Birkenstock' (en nauwelijks na te maken) schijnt het kurken voetbed te zijn. Optisch vallen de produkten van Birkenstock direct op door de merkwaardig brede neus.

De echte doorbraak volgde in de jaren zeventig met de opkomst van de Groenen. Iedere milieu-activist stak zijn geitenwollen sok in een Birkenstock. Hoezeer de sandaal nog tot de verbeelding spreekt in deze klantenkring blijkt uit het feit dat tot nu toe slechts één politieke partij zich met de affaire bemoeit. Dietmar Rieth, afgevaardigde van de Groenen in het parlement van de deelstaat Rijnland-Palts, verwijt Birkenstock onvergeeflijke managementfouten en middeleeuws gedrag.

Karl Birkenstock reageerde vorige week onmiddellijk en liet de Groenen-parlementariër weten dat hij het leiden van een bedrijf beter aan een expert kon overlaten. Voorts adviseerde hij Rieth zich voortaan weer uitsluitend te concentreren op het vraagstuk van het landelijke kikkerbestand. Er zijn mensen bij Birkenstock die vrezen dat de baas met deze uitval een belangrijk deel van zijn clientèle onherstelbaar van zich heeft vervreemd.

Een van de 150 slachtoffers bij Birko Schuhtechnik - die inmiddels volstrekt overspannen in de ziektewet loopt - is bereid inzage te geven in een dikke map, waarin de gebeurtenissen bij Birkenstock in de afgelopen maanden nauwkeurig staan geregistreerd. De map bevat tevens een vertrouwelijke briefwisseling.

De ellende begon in april 1993, toen het bedrijf voor het eerst in zijn geschiedenis en zeer tegen de zin van de familie een ondernemingsraad kreeg. De verlangens van deze eerste OR waren niet extreem: gelijke beloning van vrouwen en mannen, een doorzichtiger systeem van premiebetalingen en de aanschaf van voorzieningen voor eerste hulp bij ongelukken. Deze eisen gelden nog steeds.

Karl Birkenstock wist niet wat hem overkwam. Personeel dat eisen stelt: daar had hij nog nooit van gehoord. In het bedrijf werden plotseling enquête-formulieren verspreid, waarin Birkenstock het personeel vroeg of men ook van mening was dat de OR en vakbond het bedrijf dreigden kapot te maken.

Begin januari vorig jaar kwam het tot een uitbarsting. De Rhein-Zeitung uit Koblenz maakte een reportage over een ware veldslag voor de deur van het kantoor waarin de OR-leden zich bevonden. Aangemoedigd door Alex en Christian Birkenstock probeerden personeelsleden de OR-leden uit hun kantoor te trekken en tot aftreden te dwingen.

Met de belofte dat ze zouden worden doorbetaald, werden andere werknemers van hun machines gehaald en opgeroepen het kantoor te bestormen. Een getuige: 'De horden renden door de fabriek en haalden collega's op. Velen gingen mee, maar meer uit nieuwsgierigheid. Zo iets agressiefs heb ik nog nooit meegemaakt. Het was net een bende skinheads.'

Vakbondsbestuurder Conrad: 'Het is, denk ik, uniek in de wereld dat een bedrijfsleiding een deel van het personeel opzet tegen de OR. Bij Birkenstock heerst een klimaat dat vergelijkbaar is met het terreurregime in de ex-DDR. Iedereen is geïntimideerd en heeft panische angst voor ontslag.'

Als de eerste (vrouwelijke) OR-leden ook op straat worden bedreigd, de complete ondernemingsraad zich met een gaspistool bewapent en de politie extra patrouilles moet inzetten rondom het fabrieksterrein in St. Katharinen, schiet de grote broer van de hopeloos overbelaste GHK-vakbond te hulp: IG Metall schrijft een persoonlijke brief aan Karl Birkenstock.

'Dat ondernemers, in het bijzonder diegenen die van moderne bedrijfsleiding weinig of helemaal niets begrijpen, iets hebben tegen ondernemingsraden en vakbonden, is al honderd jaar zo en beleven wij nog dagelijks in de metaalsector. Dat er echter ondernemers zijn, zoals bij Birkenstock, die tegen de ondernemingsraad een pogromsfeer aanwakkeren en toelaten, moet in de huidige tijd uniek worden genoemd. (. . .)

'Indien dit het conflict niet verder zou opstoken, zou men de OR eigenlijk moeten aanraden u wegens grove overtreding van de wet op de ondernemingsraden voor de rechter te brengen. Op de wijze waarop u met uw OR omgaat, staat een gevangenisstraf van een jaar. Uw optreden, meneer Birkenstock, stamt uit de vorige eeuw, toen arbeiders en hun vakbonden nog om het naakte bestaan moesten vechten. Al in de republiek van Weimar zijn er wettelijke beperkingen opgelegd aan ondernemers zoals u.'

Districtsbestuurder Walter Vogt sluit zijn brief af met de verzekering dat IG Metall onvoorwaardelijk solidair is met de OR en met de GHK.

Karl Birkenstock reageert furieus. In een brief aan de OR van 26 januari 1994 schrijft hij: 'De vaststelling dat ik een pogromstemming aanwakker, is een overtreffing van alle monsterlijkheden tot nu toe. Mij met het SED-regime in de DDR vergelijken was al een niet te overtreffen uitbarsting van haat, dacht ik. Om mij op gelijke lijn te zetten met de massa-moordenaars van het nazi-regime getuigt definitief van een geest en een atmosfeer die weliswaar was te bespeuren, maar die tot nu toe nog niet openlijk was uitgesproken.'

Birkenstock meent dat niet alleen hij, maar ook zijn zoons en 'iedereen die tegen de chaos en haat van de OR protesteert' op één lijn worden gezet 'met de massa-moordenaars van het Derde Rijk'. 'Vindt u dit de manier om gezamenlijk de concurrentiestrijd uit te houden?' Birkenstock dreigt zijn onderneming te verlaten.

Het dreigement wordt gevolgd door lijsten, waarop onbekenden de namen en huisadressen van de OR-leden binnen het bedrijf verspreiden. Opnieuw voelt de OR zich fysiek bedreigd en moet de politie extra patrouilleren, dit keer tot aan de woningen van de OR-leden toe. Het personeel wordt door de bedrijfsleiding tevens opgeroepen een verklaring te ondertekenen: 'Hiermee distantieer ik mij van de manier van optreden en het werk van de huidige OR. Ik voel mij door de OR niet vertegenwoordigd.'

Eind februari 1994 slaat Birkenstock toe. Hij vraagt het ontslag aan van 200 van de 700 werknemers in de lastige vestiging te St. Katharinen. Enige weken later vraagt hij de OR evenwel in te stemmen met extra overuren voor de hele vestiging. De OR weigert, omdat het ontslag van 200 man niet valt te rijmen met het gevraagde overwerk.

De sandalenkoning verspreidt opnieuw pamfletten. De OR is volgens hem 'rijp voor het gekkenhuis'. En: 'Een paar werkschuwe vakbondsleden dwingen ons grijnzend onze klanten in het gezicht te zeggen dat we niet werken en hen daarom niet kunnen leveren'. Zoon Alex noemt de vrouwelijke vakbondsleden binnen de onderneming 'betaalde hoeren'.

De familie krijgt in die maanden tevens steun uit onverwachte hoek. De 300 werknemers van de Oostduitse vestiging sturen een brief naar hun collega's in het Westerwald en roepen hen op het verzet tegen overwerk te staken.

Kenners van Birkenstocks proza herkennen de stijl van hun hoogste baas: 'Wij roepen u op onmiddellijk alle produktieremmende activiteiten te staken. In de oude DDR zou men met dergelijk gedrag onder de rubriek bedrijfssabotage vermoedelijk wel binnen enkele uren raad hebben geweten. Het liefste zouden we nog vandaag een paar bussen hebben besteld om morgen voor uw bureau eens goed onze mening te kunnen zeggen.'

Langzaam maar zeker wordt het hart van de onderneming, Birko Schuhtechnik, uitgekleed. Medewerkers worden ontslagen of onder druk gezet om een afvloeiingsregeling te accepteren. In februari 1995 valt de genadeklap. De produktie bij Birko wordt stil gelegd, de nog resterende personeelsleden krijgen ontslag. Happy en de overige nieuwe bv's nemen nieuw personeel aan; 200 man in totaal, voornamelijk goedkope en ongeorganiseerde buitenlanders, onder wie veel Vietnamezen. Wie de vakbond en OR afzweert, mag ook mee.

Alex Birkenstock verstrekt de volgende persverklaring: 'De sluiting van Birko is het gevolg van het ineenstorten van de prestaties, doelbewust veroorzaakt door de ondermijnende, verraderlijke en zinloze campagnes van de GHK en enkele warhoofden bij Birko. Hier wordt tevens het falen zichtbaar van het gehele personeel, dat deze ondernemingsraad en chaos door verkiezingen heeft gelegitimeerd.'

Afgezien van het komende proces in Koblenz lijkt Karl Birkenstock de voorlopige winnaar. Vakbondsbestuurder Conrad concentreert zich alleen nog op een fatsoenlijke afvloeiing voor zijn leden en IG Metall heeft het te druk met de landelijke staking.

Meer over