Heimwee naar de Hunsrück

Het succes van de tv-serie Heimat heeft de Hunsrück op de kaart gezet. Op zoek naar de locaties in de Duitse heuvels, in koersbroek.

De Hunsrück is als een enorm golfslagbad. Van overal rolt het landschap je tegemoet. De twee mannen op racefietsen komen ogen te kor, te veel vergezichten.


Door die geologische geaardheid is de Hunsrück een streek die haar geheimen langzaam prijs geeft. Als we van Bubach naar Laubach fietsen, lijkt er aanvankelijk een grote stok in de omgeploegde aarde te zijn gestoken. De stok wordt een toren en de toren wordt er een kerk. Je moet er een beetje langzaam voor fietsen, maar dat kunnen we.


Dit stukje Duitsland wordt ingeklemd tussen Moezel en Rijn, twee rivieren die elkaar verderop in de stad Koblenz zullen treffen. Vanuit startplaats Arnhem rijden we er over de A61 in ruim drie uur naartoe. Voor de eerste indruk is Aussichtspunkt Moseltal een mooie stop. Het is het laatste tankstation voordat dat de snelweg de rivier oversteekt. Hier begint zo'n beetje de Hunsrück die vanaf dit punt de proporties van Madurodam heeft. Rijn en Moezel hebben diepe groeven door het landschap getrokken.


De twee mannen en hun racefietsen zijn gekomen met een doel en dat doel heet Heimat. In vijftig uur televisie situeerde de Duitse regisseur Edgar Reitz een eeuw Duitse geschiedenis op zijn geboortegrond. Het werd een magnum opus dat dankzij de uitvinding van dvd van blijvende waarde is.


Het verzonnen dorpje Schabbach is het vertrekpunt van Heimat en in feite ook het eindpunt. Heimat is niet alleen een geromantiseerde geschiedenisles, maar ook een film over verlangen naar thuis en naar elders. Dat eerste gevoel laat zich letterlijk uit het Duits vertalen als heimwee. Het tweede noemen de Duitsers Fernweh en daarbij komt Van Dale niet verder dan 'drang naar verre landen'.


Het onvertaalbaar mooie woord Fernweh rolt op een sombere woensdagmiddag uit de mond van Hartmut Henninger. Hij vertelt dat een Nederlander van de week langs kwam, aan wie hij het woord moest uitleggen.


Volgens zijn visitekaartje is Henninger kantonrechter, maar vandaag is hij dat in zijn blauwe overall duidelijk niet. Als wij onze fietsen tegen een muur parkeren, komt Henninger zijn huis al uit. Hij moet ons verlangen naar Heimat al van verre geroken hebben.


We zijn beland op de plek waar in de tv-serie de smederij was gevestigd. Hier begint het verhaal van de familie Simon. Aartsvader Matthias Simon was er dorpssmid, net zoals de grootvader van Edgar Reitz dat was in het verderop gelegen Hundheim. Hier groeide het gezin Simon op. Zoon Paul kreeg last van Fernweh en beproefde zijn geluk in Amerika.


De kantonrechter heeft de sleutel al in het slot van de smederij gestoken als hij vraagt of we binnen willen kijken. Hartmut Henninger kent zijn pappenheimers.


Vervolg p5


Heimat is overal en nergens

Vervolg van p1


Het oude gereedschap hangt hier, als in een museum, keurig in het gelid. Er zijn wat scènefoto's op de muur aangebracht en ook een klein fotootje van Hindenburg. Volgens Henninger leek de oude smid sprekend op de vroegere president. 'Hij was een grote sterke kerel. Onwillige koeien gooide hij gewoon op hun rug.'


De hoefsmid had destijds alleen met vee van doen. Paarden kende dit deel van de Hunsrück niet. Koeien verrichtten de arbeid op het land en de ijzers waren nodig om staande te blijven in het hellende landschap. Nadat zijn werkzaamheid uitgestorven raakte, draaide de smid de deur op slot. Dat heeft dertig jaar geduurd. Toen kwam Edgar Reitz het bestaan van de gesloten smederij ter ore en nu is die een toeristische attractie.


Henninger ziet geregeld Heimat-reizigers op zijn erf rondscharrelen. Duitsers natuurlijk, maar ook veel Nederlanders en Belgen. En er is ook wel eens een Canadees komen aanwaaien. De man was als communist op de vlucht geslagen voor Hitler en had gezworen nooit meer een voet op Duitse bodem te zetten. Bij het zien van Heimat kreeg hij echter onbedwingbare heimwee.


Ook een mooi verhaal: Australiërs van Duitse origine hadden de serie met z'n allen in een sporthal bekeken. Tranen met tuiten werden vergoten bij deze 'marathon' en ze besloten hun herinneringen nog eens aan de werkelijkheid van Heimat te toetsen. Dergelijke anekdotiek zegt veel over de diepe indruk die vooral het eerste deel heeft gemaakt: een zodanig waarachtige vertelling dat je het met eigen ogen wilt terugzien.


Bij Hartmut Henninger is deze kostbare nalatenschap in goede handen. Hij vertelt dat de vorige huiseigenaar de smederij wilde slopenuit de weg wilde ruimen. De overheid stak daar een stokje voor en nu is Hauptstrasse 26 het tweede huis van hem en zijn vrouw.


Henninger neemt ons mee naar binnen; in zijn blauwe overall houdt hij het vroeg 20ste eeuws interieur keurig intact. Naast de deur hangt een plaquette die herinnert aan de opnamen van Heimat.


De smederij en het huis staan in Gehlweiler. Maar het overgrote deel van de binnenopnamen zijn gemaakt in Morbach. Zo bestreek Heimat een flink deel van de Hunsrück om het zogenaamde Schabbach tot leven te wekken.


In het boek Heimat, eine Chronik in Bildern waarschuwt Edgar Reitz de lezers die na vertoning van de eerste afleveringen op pelgrimage wilden gaan. Niet alleen heeft hij de geschiedenis bij elkaar geharkt, maar bovendien zijn de decors lege hulzen zonder de familie Simon en aanverwanten. Schabbach is overal en nergens.


Van die laatste zin is alleen het eerste deel waar. Juist omdat Schabbach overal in de Hunsrück kan zijn, is de zeggingskracht zo groot. Overal zijn de wegen waarover Paul Simon destijds naar Amerika wandelde, of waarover zoon Anton te voet terugkeerde na zijn soldatentijd in Rusland. En als een eenmotorig vliegtuig boven onze racefietsen bromt, kan dat alleen maar diens broer Ernst zijn, de eeuwige piloot.


Ook de Hunsrück beseft inmiddels de blijvende waarde van Heimat en dat het een trekpleister kan zijn. Van een aantal bekende plaatsen uit de serie zijn herkenningspunten gemaakt. Drie dagen lang fietsen we langs die ijkpunten, ruim 270 kilometer heuvel op en heuvel af. Kastellaun is de uitvalsbasis. De eerste dag noordwaarts, de tweede dag zuidoostelijk, de derde zuidwestelijk.


Eerste halte is de zogenoemde Zwillingbaum. Midden in een weiland, even buiten het dorp Mannebach, staan twee bomen innig verstrengeld. Voor Hermann Simon, de jongste van de drie broers, symboliseert de tweelingsboom eeuwige liefde. Op een paneel wordt in het Duits en het Engels een korte uitleg gegeven over dit natuurmonument. Alle ijkpunten hebben zo'n paneel.


In noordelijke richting is vooral het Günderrode Haus, dat hoog boven de Rijn uittorent, een aanrader. Hier denken Hermann Simon en zijn oude vlam Clarissa voor altijd hun liefdesnestje in te richten. Het huis, vernoemd naar de dichteres Caroline von Günderrode, is nu een café-restaurant.


De tweede dag gaan we via Simmern, waar het plaatselijke museum een paar attributen uit de tv-serie tentoonstelt, naar de smederij en naar de kathedraal in Ravengiersburg, toneel van een kerstviering en doopplechtigheid.


Hoogtepunt, letterlijk en figuurlijk, is de begraafplaats van Sargenroth dat bovenop een heuvel ligt. Hier werden de hoofdfiguren uit de serie ter aarde besteld en een paar grafstenen staan nog overeind. Daarop is een sticker aangebracht zodat de filmdoden zich onderscheiden van de echte doden.


Dichter bij de werkelijkheid komt Heimat niet. Het wordt zelfs een beetje ongemakkelijk wanneer een paar nabestaanden een graf komen verzorgen.


Op dag drie houden we halt bij het vervallen kasteel Baldenau, waar Paul Simon in 1922 de wereld binnenhaalde met de bouw van een radio-ontvanger. Eindpunt is Woppenroth dat met zijn plein, herberg en kerkje de kern van Schabbzach vormde. Op het paneel staat een uitspraak van de parmantige Wiegand: Wir sind die Mitte der Welt.


Vaak heeft onze fietstocht het karakter van een puzzeltocht. Zo moet in Büchenbeuren ergens Villa Lucie liggen. Lucie was de ambitieuze echtgenote van Eduard Simon, broer van Paul, die onder Hitler voor burgemeester mocht spelen. De villa was de beloning voor hun opportunisme.


Büchenbeuren is een doodgewoon dorp dat zich moeilijk in verband brengen met een landhuis dat er op tv zo weelderig uitzag. We draaien en keren op onze racefietsen. De Hunsrück mag Heimat ontdekt hebben als regionale attractie, een wegwijzer kan er niet af.


Ook de bewoners van Büchenbeuren weten van niets. De postbode niet, de moeder met kinderwagen niet. We lopen ten einde raad een bankfiliaal binnen. Het bankpersoneel kijkt ons verbijsterd aan. Zonderlinge mannen in koersbroek stellen onbegrijpelijke vragen. Villa Lucie? Heimat? Nooit van gehoord. Nauwkeuriger bestudering van de plattegrond leidt naar een spoorlijn, waarop de villa uitzicht moet hebben gehad. De spoorlijn, overwoekerd door onkruid, ligt er nog steeds en Villa Lucie staat ook nog fier overeind. Waar ooit de Endlösung werd besproken, is nu een artsenpraktijk gevestigd. Het was de moeite van het zoeken waard.


Meer over